In februari wordt de cursus “Wetenschappelijk onderzoek naar het gevoelsleven van dieren” ook in een online versie georganiseerd. Deze zal plaatsvinden in de vorm van 2 Zoom bijeenkomsten op dinsdag 17 februari en donderdag 19 februari 2026. Elke bijeenkomst zal 4 uur duren en plaatsvinden van 11.00 tot 15.00 uur. De cursus zal worden gegeven door psycholoog en filosoof dr. Esteban Rivas en is bedoeld voor iedereen die meer wil weten over de gevoelens en emoties van dieren.

Beschrijving cursus:

Wat voor gevoelens en emoties hebben andere dieren dan mensen? Kúnnen ze eigenlijk wel iets voelen en ervaren, hebben ze een bewustzijn? Dit boeiende vraagstuk staat al lange tijd in de belangstelling van wetenschappers en filosofen. Tijdens deze cursus gaat Esteban Rivas in op de vraag of andere dieren net als mensen bewustzijn hebben, dat wil zeggen het vermogen om positieve en negatieve dingen te beleven en te ervaren, zoals pijn en plezier. Zijn dieren robotten zonder beleving of ervaren dieren sensaties en andere zaken net als wij bewust? De Franse filosoof René Descartes beweerde dat dieren geen bewustzijn konden bezitten. Ook het behaviorisme binnen de psychologie leidde ertoe dat het onderwerp bewustzijn taboe werd verklaard. Zelfs in de huidige tijd zijn er nog denkers die geen bewustzijn toeschrijven aan dieren, vaak op grond van veronderstelde afwezigheid van “hogere” cognitieve vermogens en taal. Daartegenover staan posities die de aanwezigheid van bewustzijn beargumenteren op grond van de analogieredenering en nauwkeurige studie van het zenuwstelsel en het gedrag van dieren. Zo zal Rivas de affectieve neurowetenschap van Jaak Panksepp behandelen, waaruit blijkt dat we met andere dieren veel hersenstructuren en neurochemische stoffen voor dezelfde emotionele systemen delen, zoals angst, woede, sexuele lust, ouderlijke zorg en affectie, verdriet en speelsheid. En welke rol speelt het hormoon oxytocine bij het sociale gedrag van dieren? Rivas zal ook zijn eigen onderzoek behandelen naar het gebruik van emotie-gebaren door grote mensapen, die deze naaste verwanten van mensen werden aangeleerd in het kader van taalonderzoek. Daarnaast zal er worden ingegaan op de concrete emoties van dieren. Wat voor gevoelens en emoties kennen ze? Plezier, pijn, jaloezie, schuldgevoel, dankbaarheid? En zien we bij dieren ook gevoelens als trots, schaamte of wraak? Klopt de stelling van wijlen primatoloog Frans de Waal dat er geen uniek menselijke emoties bestaan? Welke dieren lijken te rouwen om overleden soortgenoten? Wat voor gedragingen zien we bij dieren in reactie op het overlijden van een dierbare en lijkt dat op het gedrag wat we bij mensen rouwgedrag noemen? Waaruit bestaat de speelsheid van dieren en wat zijn de spelregels die hondachtigen betrachten in het spelen met elkaar? En zijn zelfs hommels speels? Kunnen ratten, honden en apen lachen en hebben ze humor? Kunnen dieren trauma’s oplopen? Hebben dieren ook een empathisch gevoel voor de ander? We zullen ingaan op emotionele besmetting en de vele recente studies naar besmettelijk geeuwen tussen dieren onderling. Ook kijken we naar verzoening: het sluiten van vrede na een conflict door middel van vriendelijke gedragingen. Welke dieren troosten een ander die verdrietig is? En bij welke dieren zien we vormen van gerichte hulp aan een ander in nood? Tot slot zullen we ingaan op veranderde bewustzijnstoestanden: Dromen andere dieren dan mensen ook? En kunnen ze op een vergelijkbare wijze onder invloed raken door psychofarmaca en drugs?

Deel 1. Dinsdag 17 februari 2026. 

Onderwerpen: Behandeling van het onderzoek van Rivas naar aangeleerde emotie-gebaren bij chimpansees en gorilla’s in het taalonderzoek. Definitie en kenmerken van (ervarings)bewustzijn. Het analogie postulaat. Geschiedenis van het denken van mensen over bewustzijn bij andere dieren. De New York Verklaring over dierlijk bewustzijn. Antropomorfisme, antroponegatie en antropofobie. Gevoelens, emoties en hersenen: Inleiding tot de affectieve neurowetenschap. Zintuiglijke en homeostatische gevoelens. Emotionele systemen. Neurochemie, hormonen en emoties.

Deel 2. Donderdag 19 februari 2026.

Onderwerpen: Empathie bij dieren: emotionele besmetting, gerichte hulp, verzoening en troost. Vergelijkende thanatologie: Onderzoek naar rouwgedrag bij dieren. Speelsheid en plezier. Verdere gevoelens en emoties bij dieren: trauma’s, jaloezie, trots, schaamte, schuldgevoel, dankbaarheid, wraak. Veranderde bewustzijnstoestanden bij dieren: dromen en onder invloed zijn van drugs.

Voor dit in 2022 verschenen boek “Dierzaamheid” heeft Esteban Rivas het hoofdstuk “Het gevoelsleven van dieren” geschreven. Het hoofdstuk kan als voorbereiding voor deze cursus worden gelezen, maar dat is niet verplicht.

Voor wie? De cursus is bedoeld voor alle mensen die hun kennis willen vergroten over het bewustzijn, de gevoelens en emoties van honden en allerlei andere dieren. Daarnaast is de cursus ook zeer geschikt voor mensen die professioneel met dieren werken en voor studenten van verschillende opleidingen. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Alle deelnemers krijgen na afloop een persoonlijk digitaal certificaat van deelname.

Voertaal: De voertaal tijdens de cursus is Nederlands. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die zullen worden getoond ondertiteld zijn.

Kosten. Deelname aan de cursus kost 120 euro. Dit onderwijs is BTWvrij.

Korting voor mensen met minder draagkracht. Voor mensen met minder draagkracht, dat wil zeggen, mensen die moeten rondkomen van een inkomen rond het sociale minimum, bestaat er een speciale korting. Men betaalt dan 30 euro voor deelname aan de cursus.

Data en tijden. De cursus bestaat uit 2 Zoom bijeenkomsten op de volgende 2 data: dinsdag 17 februari en donderdag 19 februari 2026. Elke bijeenkomst begint om 11.00 en eindigt om 15.00 uur. Er zullen een drietal pauzes van 10 minuten per bijeenkomst zijn.

Benodigdheden voor deelname. Om deel te kunnen nemen aan deze online cursus heeft U een computer of tablet nodig, met een ingebouwde camera en microfoon. Daarnaast is een goed werkende internet verbinding van belang. Ook zult U vooraf het gratis programma Zoom Basic moeten downloaden via de webpagina http://www.zoom.us Als U zich heeft opgegeven, ontvangt U een uitgebreide uitleg hoe U Zoom moet downloaden en hoe U het programma tijdens de Zoom bijeenkomsten moet gebruiken. 

Maximaal aantal deelnemers. We zullen tijdens deze cursus met maximaal 12 personen digitaal samenzijn. De docent en 11 deelnemers. We hanteren dit maximum uit onderwijskundig oogpunt. Op deze manier kan er aandacht worden gegeven aan alle deelnemers en kan iedereen vragen stellen en discussie punten inbrengen. Tijdens de Zoom bijeenkomsten zult U op Uw scherm dan Uzelf, de docent en de andere deelnemers kunnen zien en horen. 

Opname cursus om deze later terug te kijken. De cursus zal worden opgenomen in de cloud van Zoom. Dit gebeurt om de deelnemers de mogelijkheid te geven om na afloop van de cursus deze nog eens terug te kunnen kijken. Ook kunnen deelnemers die onverwacht niet konden deelnemen aan 1 van de bijeenkomsten, of die technische problemen hadden, op die manier de bijeenkomsten terug kijken. Deelnemers kunnen tot 30 dagen na de cursus via een aparte link naar een Zoom webpagina met een wachtwoord toegang krijgen tot de opgenomen cursus. De deelnemers kunnen de cursus daarmee niet downloaden. Alles wat wordt opgenomen zal dus beperkt blijven tot de deelnemers en zal niet publiek worden gemaakt.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen naar estebanyes@gmail.com  of door onderstaand formulier in te vullen en te verzenden. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin alle praktische details en een factuur voor Uw administratie.

Verschillen tussen de fysieke en de online versie van deze cursus. Deze cursus wordt zowel in een fysieke vorm in Amsterdam als in een online versie georganiseerd. De fysieke cursus bestaat uit 5 uur, de online cursus vindt plaats in 2 bijeenkomsten van 4 uur en duurt in totaal dus 8 uur. Dit belangrijke verschil betekent dat we bij de online cursus een paar uur extra de tijd hebben om meer onderwerpen en onderzoeken te behandelen en daar uitgebreider op in te gaan. De fysieke cursus heeft het voordeel dat U in 1 cursusdag een mooi overzicht krijgt en U gezamenlijk in een zaal op de universiteit bent. De online cursus heeft als voordeel dat U deze vanuit thuis kunt volgen of waar U ook maar bent. En naast de extra uren van de online cursus geeft deze ook de unieke gelegenheid aan alle deelnemers om de opgenomen bijeenkomst tot 30 dagen later nog terug te kijken. Klik hier voor alle informatie over de fysieke versie van deze cursus, die op zaterdag 14 februari 2026 zal worden georganiseerd in Amsterdam.

Kijk op de Agenda pagina voor alle cursussen (fysiek en online) die in deze periode worden georganiseerd.

Eerdere deelnemers aan deze cursus waren: mensen die samenleven met 1 of meerdere dieren; dierenartsen en paraveterinairen; medewerkers van Dierenbescherming, WereldNatuurFonds en andere dierenorganisaties; mensen van de “dierenpolitie”; studenten psychologie, biologie, filosofie, biotechnologie, Animal Sciences en Dier(gezondheid) en Management; honden-, katten- en andere dierengedragstherapeuten; eigenaren en medewerkers van hondenscholen; milieu adviseurs; medewerkers dierentuinen; medewerkers dierenopvangcentra en dierenasiels; medewerkers van hondenuitlaatservices;omnivoren, vegetariërs en veganisten.

Eerdere deelnemers over deze cursus:

“Heel erg bedankt voor de interessante en plezierige cursus.”

“Ik heb enorm genoten van je cursus!”

“Vond het zeer geslaagd. Onverwacht en inspirerend.”

“Meer weten over het gevoelsleven van dieren? Dan wordt deze cursus warm aanbevolen!”

“Wat mij betreft een ‘must’ voor iedereen die (al is het zijdelings) werkt met dieren of anderszins verantwoordelijk is voor het welzijn van dieren.”