Zijn mensen de enige dieren met gevoelens en emoties? Kunnen alleen mensen zaken als pijn en plezier voelen en ervaren, of delen we die beleving met andere dieren? De wetenschappelijke studie van het gevoelsleven van mensen en andere dieren levert inmiddels heel veel informatie op waarmee we de aanwezigheid van een gevoelsleven bij alle dieren goed kunnen beargumenteren. Maar wat voor gevoelens en emoties hebben andere dieren dan? Kunnen ze vrolijk zijn, verdrietig, angstig, boos, geil, speels, empathisch? Kom er alles over te weten tijdens de cursusdag “Wetenschappelijk onderzoek naar het gevoelsleven van dieren” waarop psycholoog en filosoof dr. Esteban Rivas een vrolijk en boeiend overzicht zal geven van wetenschappelijk onderzoek naar het gevoelsleven van dieren. De cursusdag wordt op zaterdag 9 mei 2026 in Amsterdam georganiseerd. Deze is bedoeld voor iedereen die meer wil weten over dieren en diens kennis over het innerlijke leven van dieren wil vergroten en verrijken.

Onderwerpen: Behandeling van het onderzoek van dr. Rivas naar aangeleerde emotie-gebaren bij de chimpansees en gorilla’s in het taalonderzoek. Definitie en kenmerken van (ervarings)bewustzijn. Het analogiepostulaat. Geschiedenis van het denken van mensen over bewustzijn bij dieren. De New York Verklaring over dierlijk bewustzijn. Antropomorfisme, antroponegatie en antropofobie. Gevoelens, emoties en hersenen: Inleiding tot de affectieve neurowetenschap. Zintuiglijke en homeostatische gevoelens. Emotionele systemen: zoeken/verwachting, woede, angst, lust, zorg/affectie, verdriet en speelsheid. Neurochemie, hormonen en emoties. Empathie bij dieren: emotionele besmetting, gerichte hulp, verzoening en troost. Vergelijkende thanatologie: Onderzoek naar rouwgedrag bij dieren. Argumenten voor een concept van de dood bij veel dieren. Speelsheid en plezier. Verdere gevoelens en emoties bij dieren: trauma’s, jaloezie, trots, schaamte, schuldgevoel, dankbaarheid, wraak. Veranderde bewustzijnstoestanden bij dieren: dromen en onder invloed zijn van drugs.

Omschrijving: Tijdens deze cursusdag gaat dr. Esteban Rivas in op de vraag of andere dieren net als mensen bewustzijn hebben, dat wil zeggen het vermogen om positieve en negatieve dingen te beleven en te ervaren, zoals pijn en plezier. Zijn dieren robotten zonder beleving of ervaren dieren sensaties en andere zaken net als wij bewust? De Franse filosoof René Descartes beweerde dat dieren geen bewustzijn konden bezitten. Ook het behaviorisme binnen de psychologie leidde ertoe dat het onderwerp bewustzijn taboe werd verklaard. Zelfs in de huidige tijd zijn er nog denkers die geen bewustzijn toeschrijven aan dieren, vaak op grond van veronderstelde afwezigheid van “hogere” cognitieve vermogens en taal. Daartegenover staan posities die de aanwezigheid van bewustzijn beargumenteren op grond van de analogieredenering en nauwkeurige studie van het zenuwstelsel en het gedrag van dieren. Zo zal Rivas de affectieve neurowetenschap van Jaak Panksepp behandelen, waaruit blijkt dat we met andere dieren veel hersenstructuren en neurochemische stoffen voor dezelfde emotionele systemen delen, zoals angst, woede, sexuele lust, ouderlijke zorg en affectie, verdriet en speelsheid. Welke rol speelt het hormoon oxytocine bij het sociale gedrag van dieren? Rivas zal ook zijn eigen onderzoek behandelen naar het gebruik van emotie-gebaren door grote mensapen, die deze naaste verwanten van mensen werden aangeleerd in het kader van taalonderzoek. Daarnaast zal er worden ingegaan op de concrete emoties van dieren. Wat voor gevoelens en emoties kennen ze? Plezier, pijn, jaloezie, schuldgevoel, dankbaarheid? En zien we bij dieren ook gevoelens als trots, schaamte of wraak? Klopt de stelling van wijlen primatoloog Frans de Waal dat er geen uniek menselijke emoties bestaan? Welke dieren lijken te rouwen om overleden soortgenoten? Wat voor gedragingen zien we bij dieren in reactie op het overlijden van een dierbare en lijkt dat op het gedrag wat we bij mensen rouwgedrag noemen? En zijn er goede argumenten om te stellen dat een heleboel dieren een soort concept van de dood hebben en de non-functionaliteit en onherroepelijkheid van de dood begrijpen? Waaruit bestaat de speelsheid van dieren en wat zijn de spelregels die hondachtigen betrachten in het spelen met elkaar? En zijn zelfs hommels speels? Kunnen ratten, honden en apen lachen en hebben ze humor? Kunnen dieren trauma’s oplopen? Hebben dieren ook een empathisch gevoel voor de ander? We zullen ingaan op emotionele besmetting bij sociaal levende dieren en de vele recente studies naar besmettelijk geeuwen tussen dieren onderling. Ook kijken we naar verzoening: het sluiten van vrede na een conflict door middel van vriendelijke gedragingen. Welke dieren troosten een ander die verdrietig is? En bij welke dieren zien we vormen van gerichte hulp aan een ander in nood? Tot slot zullen we ingaan op veranderde bewustzijnstoestanden: Dromen andere dieren dan mensen ook? En kunnen ze op een vergelijkbare wijze onder invloed raken door psychofarmaca en drugs?

Voor dit in 2022 verschenen boek “Dierzaamheid” heeft Esteban Rivas het hoofdstuk “Het gevoelsleven van dieren” geschreven. Het hoofdstuk kan als voorbereiding voor deze cursusdag worden gelezen, maar dat is niet verplicht.

Voor wie? Deze cursusdag is bedoeld voor alle mensen die hun kennis willen vergroten over het bewustzijn, de gevoelens en emoties van dieren. Daarnaast is de cursus ook zeer geschikt voor mensen die professioneel met dieren werken en voor studenten van verschillende opleidingen. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Alle deelnemers krijgen na afloop een persoonlijk certificaat van deelname. 

Voertaal: De voertaal tijdens de cursus is Nederlands. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die zullen worden getoond ondertiteld zijn.

Kosten. Deelname aan de cursusdag kost 80 euro. Dit onderwijs is BTWvrij.

Korting voor mensen met minder draagkracht. Voor mensen met minder draagkracht, dat wil zeggen, mensen die moeten rondkomen van een inkomen rond het sociale minimum, bestaat er een speciale korting. Men betaalt dan 20 euro voor deelname aan de cursusdag.

Datum en tijd. De cursusdag wordt georganiseerd op zaterdag 9 mei 2026 en begint om 11.30 en eindigt om 16.30 uur. De cursus wordt zonder lunch gegeven.

Locatie: Hoofdgebouw universiteit, De Boelelaan 1105 te Amsterdam. Deze locatie is goed te bereiken met auto en openbaar vervoer. Hulphonden zijn toegestaan in het gebouw.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen naar estebanyes@gmail.com  of door onderstaand formulier in te vullen en te verzenden. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin alle praktische details en een factuur voor Uw administratie.

Verschillen tussen de fysieke en de online versie van deze cursus. Deze cursus wordt zowel in een fysieke vorm in Amsterdam als in een online versie georganiseerd. De fysieke cursus bestaat uit 5 uur, de online cursus vindt plaats in 2 bijeenkomsten van 4 uur en duurt in totaal dus 8 uur. Dit belangrijke verschil betekent dat we bij de online cursus een paar uur extra de tijd hebben om meer onderwerpen en onderzoeken te behandelen en daar uitgebreider op in te gaan. De fysieke cursus heeft het voordeel dat U in 1 cursusdag een mooi overzicht krijgt en U gezamenlijk in een zaal op de universiteit bent. De online cursus heeft als voordeel dat U deze vanuit thuis kunt volgen of waar U ook maar bent. En naast de extra uren van de online cursus geeft deze ook de unieke gelegenheid aan alle deelnemers om de opgenomen bijeenkomst tot 30 dagen later nog terug te kijken. Klik hier voor alle informatie over de online versie van deze cursus, die in 2 digitale bijeenkomsten wordt georganiseerd op dinsdag 19 mei en donderdag 21 mei 2026.

Kijk op de Agenda pagina voor alle cursussen (fysiek en online) die in deze periode worden georganiseerd.

Eerdere deelnemers aan deze cursus waren: mensen die samenleven met 1 of meerdere dieren; dierenartsen en paraveterinairen; medewerkers van Dierenbescherming, WereldNatuurFonds en andere dierenorganisaties; mensen van de “dierenpolitie”; studenten psychologie, biologie, filosofie, biotechnologie, Animal Sciences en Dier(gezondheid) en Management; honden-, katten- en andere dierengedragstherapeuten; eigenaren en medewerkers van hondenscholen; milieu adviseurs; medewerkers dierentuinen; medewerkers dierenopvangcentra en dierenasiels; medewerkers van hondenuitlaatservices; omnivoren, vegetariërs en veganisten.

Eerdere deelnemers over deze cursus:

“Heel erg bedankt voor de interessante en plezierige cursus. Vond de interactie ook heel fijn.”

“Ik heb enorm genoten van je cursus!”

“Vond het zeer geslaagd. Onverwacht en inspirerend.”

“Meer weten over het gevoelsleven van dieren? Dan wordt deze cursus warm aanbevolen!”

“Boeiende spreker met een heel aangename stem. Dit is wel een aanrader… het zet je tot nadenken.”

“Ben jou zo dankbaar voor de cursus en de wijsheid die je overdraagt, je laat me zo nadenken, echt heel bijzonder.”

“Wat mij betreft een ‘must’ voor iedereen die (al is het zijdelings) werkt met dieren of anderszins verantwoordelijk is voor het welzijn van dieren.”