Dierlijke Lentelezingen in Amsterdam

april 8, 2014 door estebanrivas

Na het succes van de Dierlijke Winterlezingen organiseert het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap – IDFW deze lente de Dierlijke Lentelezingen. Tijdens deze lezingen zal dr. Esteban Rivas uitgebreid de volgende onderwerpen behandelen: het recente onderzoek naar de intelligentie van honden, bewustzijn en emoties bij dieren, en een inleiding tot de dierethiek, en de intelligentie van grote mensapen (chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans). De lezingen zijn toegankelijk voor alle belangstellenden die hun kennis willen vergroten over de huidige wetenschappelijke stand van zaken over de intelligentie van honden en de intelligentie van grote mensapen, het bewustzijn en de emoties van honden en allerlei andere dieren, en die meer kennis willen verkrijgen en willen nadenken over dierethiek. De lezingen duren 4 uur en beginnen om 12.30 middags en gaan door tot 16.30 uur. De lezing over dierethiek duurt echter 6 uur (van 11 tot 17 uur), omdat daar ook een praktisch gedeelte in zit, waarin de deelnemers zelf gaan nadenken over morele dillemma’s met dieren. Zoals gebruikelijk zullen de lezingen worden opgeluisterd door veel beeldmateriaal en leuke, boeiende filmpjes. Hieronder volgt de beschrijving en de praktische informatie over de vier lezingen.

Dierlijke Lentelezing 1, zaterdag 24 mei: Recent onderzoek naar de intelligentie van honden.

De afgelopen 20 jaar vinden er heel veel nieuwe studies plaats naar de intelligentie of cognitie van honden. Zo zijn er inmiddels aparte instituten opgericht aan universiteiten over de hele wereld waar intelligentie-onderzoek met honden wordt gedaan: het Family Dog Project aan de Universiteit van Boedapest (Adam Miklosi), de afdeling Vergelijkende en Ontwikkelingspsychologie van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie van de Universiteit van Leipzig (Juliane Kaminski en Michael Tomasello), het Clever Dog Lab aan de Universiteit van Wenen (Ludwig Huber) en het Duke Canine Cognition Center aan de Duke University in de Verenigde Staten (Brian Hare). Tijdens deze lezing zal dr. Rivas uitgebreid ingaan op de uitkomsten van al deze recente onderzoeken met honden. Centraal staan de thema’s sociale en fysieke intelligentie. Onderwerpen die aan bod zullen komen zijn o.a.: Begrijpen honden wat mensen zien, horen en weten? In hoeverre begrijpen honden menselijke communicatieve signalen zoals wijzen en blikrichting? Wat leren honden door sociale observatie, zijn ze in staat tot imitatie? Bestaat er bewijs voor empathie bij honden? Wat is er uit taalonderzoek met honden voortgekomen, kunnen honden menselijke woorden begrijpen? Waaruit bestaat de fysieke intelligentie van honden, wat begrijpen ze van hun fysieke omgeving? Hebben ze door dat voorwerpen blijven bestaan (object-permanentie) en hoe gedragen honden zich in spannende onderzoeken als de toverbeker? De lezing geeft je een goed overzicht van de huidige stand van zaken op het gebied van de wetenschappelijke kennis over de intelligentie van honden. Dat zal voor een deel ook je eigen beeld veranderen van waar honden toe in staat zijn qua intelligentie.

Dierlijke Lentelezing 2, zaterdag 31 mei: Bewustzijn en emoties bij dieren.

Hilariteit bij het publiek wanneer ik het filmpje laat zien van wilde Afrikaanse dieren die dronken raken van gefermenteerde vruchten van de marula boom. Tijdens de vorige lezing over bewustzijn en emoties bij dieren.

Tijdens deze lezing gaat dr. Esteban Rivas in op de vraag of andere dieren net als mensen het vermogen hebben om dingen te beleven en te ervaren, zoals pijn en plezier. Zijn dieren robotten zonder beleving of ervaren dieren sensaties en andere zaken net als wij bewust? De Franse filosoof René Descartes beweerde dat dieren geen bewustzijn konden bezitten. Ook het behaviorisme binnen de psychologie leidde ertoe dat het onderwerp bewustzijn taboe werd verklaard. Ook hedentendage zijn er nog denkers die geen bewustzijn toeschrijven aan dieren, vaak op grond van afwezigheid van ‘hogere’ cognitieve vermogens en taal. Daartegenover staan posities die de aanwezigheid van bewustzijn beargumenteren op grond van de analogieredenering en nauwkeurige studie van het zenuwstelsel en het gedrag van dieren. Zo zal Rivas de affectieve neurowetenschap van Jaak Panksepp behandelen, waaruit blijkt dat tenminste alle zoogdieren en ook vogels allemaal een aantal hersencentra voor dezelfde emotionele systemen delen. Daarnaast zal er worden ingegaan op de concrete emoties van honden en allerlei andere dieren. Wat voor emoties kennen ze? Plezier, pijn, jaloezie, schuldgevoel, dankbaarheid? Hoe belangrijk is affectie en liefde in het leven van dieren? Welke dieren lijken te rouwen om overleden soortgenoten? Kunnen ratten, honden en apen lachen en hebben ze humor? Kunnen dieren trauma’s oplopen? En wat voor overeenkomsten bestaan er tussen mensen en andere dieren wat betreft het hebben van veranderde bewustzijnstoestanden, zoals dromen en het onder invloed zijn van psychofarmaca en drugs?

Dierlijke Lentelezing 3, zaterdag 7 juni: Inleiding tot de dierethiek.

De introductie van het vraagstuk over de grote grazers in de Oostvaardersplassen. Tijdens de vorige lezing over dierethiek.

Tijdens deze lezing zal dr. Rivas een overzicht geven van de belangrijkste stromingen op het gebied van de dierethiek. Na een korte uiteenzetting over filosofie en ethiek en een bespreking van de geschiedenis van het morele denken over dieren komen de belangrijkste hedendaagse filosofen aan bod. Peter Singer met zijn utilistische ethiek gericht op dierenbevrijding. Tom Regan die vanuit de deontologische ethiek pleit voor dierenrechten. Filosofen die de aanwezigheid van bewustzijn als voldoende voorwaarde voor morele consideratie zien, zoals Gary Francione. Filosofen die een moreel onderscheid maken tussen mensen en andere dieren op grond van het menselijk taalvermogen (Frey, Carruthers). De feministische dierethiek die met de begrippen zorg en dialoog naar dieren kijkt. En tenslotte de deep ecology of het biocentrisme, waar mensen en andere dieren onderdeel zijn van de biosfeer. Vragen die hierbij behandeld zullen worden zijn o.a.: Is het hebben van zelfbewustzijn van belang voor de manier waarop een dier behandeld dient te worden? Zijn sommige dieren vervangbaar? Wanneer is er sprake van speciesime, discriminatie op grond van soort? Wat zijn de argumenten voor gelijkheid tussen alle dieren? Hebben alle levende wezens een inherente waarde? Wat moet je doen als je in een reddingsboot zit met 3 andere mensen en 1 hond en eentje moet overboord omdat de boot dreigt te zinken? Na deze behandeling van de verschillende stromingen en standpunten op het gebied van de dierethiek volgt een praktisch gedeelte. Daarvoor zullen de deelnemers worden ingedeeld in de belangrijkste dierethische stromingen. Vervolgens gaan we een aantal ethische vraagstukken of dilemma’s behandelen, waarbij het de bedoeling is dat de deelnemers zich het denken eigen maken van de stroming waarbij ze zijn ingedeeld en leren beargumenteerd een positie te bepalen m.b.t. het ethische vraagstuk. Denk aan het vraagstuk van het houden van dieren in gevangenschap, zoals in dierentuinen, maar bijvoorbeeld ook aan de recente issues rond de uitgezette grazers in de Oostvaardersplassen: Is het moreel gerechtvaardigd om deze dieren niet bij te voeren, maar af te schieten tijdens strenge winters?

Dierlijke Lentelezing 4, zaterdag 14 juni: De intelligentie van grote mensapen.

In deze lezing geeft dr. Rivas een up-to-date overzicht van wat er in de wetenschap bekend is over de intelligentie of cognitie van grote mensapen: de chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans. Al meer dan 100 jaar doen wetenschappers onderzoek naar de intelligentie van onze harige neven en nichten. Hoe probeert de wetenschap de intelligentie van apen te bestuderen en wat voor resultaten zijn daar tot nu toe uit voortgekomen? En waarin verschilt onze menselijke intelligentie van de intelligentie van grote mensapen, en zijn er eigenlijk wel grote verschillen? En speelt een verschil in motivatie daarbij geen belangrijke rol? We gaan uitgebreid in op de fysieke en sociale intelligentie van mensapen. Bij fysieke cognitie worden de volgende onderwerpen behandeld: ruimtelijke kennis (object permanentie, cognitieve kaarten van de omgeving), kennis over de relaties tussen objecten (zoals het onderscheid zelfde-verschillend, figuurlijke en conceptuele analogieën), kwantitatieve kennis (hoeveelheden onderscheiden, optellen en aftrekken), geheugen, het begrijpen en gebruiken van symbolen (taalonderzoek), het gebruiken en vervaardigen van werktuigen of gereedschap, begrip van causale verbanden tussen objecten, inzicht, en zelfherkenning (spiegelproeven). Over de sociale cognitie van de grote mensapen zullen de volgende onderwerpen aan bod komen: sociaal leren en imitatie, cultuur, samenwerking (bv. tijdens collectief jagen), begrip van de mentale toestanden van een ander (ook wel Theory of Mind genoemd: begrip van de waarneming en het perspektief van een ander, begrip van de doelen en intenties van een ander, begrip van de kennis en gedachten van een ander), bedrog, empathie en altruïsme.

Voor wie? De Dierlijke Lentelezingen zijn bedoeld voor mensen die professioneel met dieren werken, voor studenten, en voor alle mensen die geïnteresseerd zijn in dieren en hun kennis daarover willen vergroten. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die ik zal laten zien ondertiteld zijn. Hondengedragstherapeuten aangesloten bij vereniging Alpha krijgen 5 punten permanente educatie voor deelname aan de lezing “Bewustzijn en emoties bij dieren” en voor de lezing “Recent onderzoek naar de intelligentie van honden.”

Praktische informatie. De lezingen beginnen om 12.30 uur en eindigen om 16.30 uur. Let op: De tijden van de lezing over dierethiek wijken hiervan af. Deze begint namelijk om 11.00 uur en eindigt om 17.00 uur. Deelname aan de Dierlijke Lentelezingen kost 35 euro per lezing. Studenten (met een studentenkaart) krijgen korting en betalen 25 euro. De deelname aan de lezing over dierethiek kost 45 euro en voor studenten (met studentenkaart) 30 euro. De Dierlijke Lentelezingen zijn zonder lunch.

Locatie: Hoofdgebouw Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105 te Amsterdam. Deze locatie is goed te bereiken met auto en openbaar vervoer. Gratis parkeren is mogelijk op de Gustav Mahlerlaan en de A.J. Ernstlaan.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen naar estebanyes@gmail.com. U krijgt dan een emailbericht toegstuurd met daarin alle praktische details en een factuur voor Uw administratie. U kunt zich opgeven voor alle lezingen of voor 1 of meerdere lezingen naar keuze.

VPRO interview voor Wetenschap 24

februari 20, 2014 door estebanrivas

Het wetenschapsprogramma van de VPRO en de NTR, Labyrint, had vorig jaar op 6 oktober een boeiende aflevering, getiteld “Mieren en apen,” waarin een aantal overeenkomsten werden getoond tussen mieren en apen op het gebied van samenwerking. In het programma kwam orang-oetan onderzoeker Carel van Schaik (tegenwoordig verbonden aan de Universiteit van Zürich) aan het woord over cultuur en samenwerking bij apen. Naar zijn idee was het grote verschil tussen mensen en andere mensapen het feit dat mensen hun kinderen gezamenlijk opvoeden en vooral actief nieuwe dingen leren aan hun kroost. Zijn onderzoeksgroep doet ook onderzoek met klauwaapjes, waaruit een begin van dergelijk aktief leren aan jongen apen het geval blijkt te zijn. Klik hier om de hele aflevering te bekijken op de website Wetenschap 24. (Overigens is het programma Labyrint inmiddels helaas opgeheven door bezuinigingen, een enorm verlies voor de Nederlandse televisie.)

Naar aanleiding van deze aflevering ben ik door Rienk Aalbers van de VPRO geïnterviewd over mijn visie op de verschillen tussen mensen en andere apen. Onder de titel “Ontwikkeling van de moderne mens. Het verschil in communicatie tussen mensen en mensapen” is dit interview te lezen op Wetenschap 24. Hieronder kun je het interview lezen in de vorm van screenshots van de site.

Lezing op het partijcongres van de Partij voor de Dieren

februari 20, 2014 door estebanrivas

Afgelopen herfst werd ik gevraagd om een lezing te geven op het partijcongres van de Partij voor de Dieren. Op 24 november zouden de partijleden bij elkaar komen om o.a. het programma voor de gemeenteraadsverkiezingen op te stellen. Ze zochten een spreker voor een lezing die na de lunch zou plaatsvinden. Ik ben zelf geen lid van de Partij voor de Dieren en heb ook nog nooit op hen gestemd. Eigenlijk gaan ze mij niet ver genoeg. Maar ik draag de partij wel een warm hart toe, aangezien ze wel goed de aandacht trekken voor allerlei problematiek rond hoe wij mensen met andere dieren omgaan. Ik besloot dus in te gaan op hun verzoek om een lezing.

In aktie tijdens mijn lezing op het partijcongres

Op zondag 24 november gaf ik ’s middags mijn lezing in een gigantische zaal voor een publiek van meer dan 400 mensen. De titel van mijn lezing was “Mensen zijn niet de enige slimme dieren.” Ik begon de lezing met mijzelf eerst voor te stellen en mijn avontuur te vertellen met de gebarende mensapen uit het taalonderzoek. Ik besprak de claim dat de chimpansees en gorilla’s uit de taalprojecten gebaren als HAPPY, SAD en CRY zouden gebruiken om hun gevoelens en emoties mee uit te drukken. Het vrolijke verhaal van de gorilla Koko en haar kitten All Ball kwam aan bod, waarbij Koko CRY, SAD en FROWN zou hebben gebaard toen het kitten na een paar maanden overleed toen het was overreden door een auto. Vervolgens liet ik de resulaten van mijn eigen onderzoek zien. De ontluisterende resultaten van mijn analyses van de archieven van de gebarende chimpansees en gorilla’s, waaruit bleek dat de apentaalonderzoekers zich schuldig hadden gemaakt aan een selectieve publicatie: alleen die uitingen werden gepubliceerd die talig of zinvol leken, maar alle overige uitingen die onzinnig leken werden weggelaten. Nooit gepubliceerd waren bijvoorbeeld dat Koko CRY CRY gebaarde bij een plaatje van een lachende man. Of SAD CRY SAD CRY bij een plaatje van een slang…

Na de bespreking van mijn onderzoek behandelde ik de boeiende studies naar de alarmkreten van meerkatten en prairiehonden. In tegenstelling tot wat Descartes eeuwen geleden had beweerd, dat dieren alleen maar hun passies communiceren en nooit elkaar informatie over de buitenwereld meedelen, blijkt uit deze onderzoeken dat meerkatten en prairiehonden elkaar met verschillend klinkende alarmkreten waarschuwen voor het soort roofdier wat in aantocht is (bijvoorbeeld een luipaard, arend of slang), en bij de prairiehonden (die ook een apart mensen-alarm hebben!) zelfs enige fysieke kenmerken van het specifieke roofdier wat ze zien.

Als laatste behandelde ik nog een paar onderwerpen uit het recente onderzoek naar de intelligentie van honden. Ik noemde dat uit recente studies is gebleken dat honden goed rekening houden met het visuele perspectief van mensen, dat ze het wijzen van ons als communicatief en coöperatief signaal goed begrijpen, en dat honden na een conflict de verliezende hond troosten. Tenslotte behandelde ik kort het taalonderzoek met honden, met border collie Chaser als de hond die meer dan 1.000 menselijke woorden leerde begrijpen voor allerlei speelgoed objecten.

Ik beantwoord vragen van het publiek, terwijl Marianne Thieme klaar staat met veganistische truffels en wijn

Na mijn lezing kreeg ik goede en ook kritische vragen. Zo vroeg Marianne Thieme of het eigenlijk wel leuk was geweest voor Chaser om 3 jaar lang dagelijks 4 tot 5 uur training in het leren van woorden te krijgen. Ik antwoordde daarop dat ik zelf geen onderzoek heb verricht naar de manier waarop Chaser woorden kreeg te leren, maar dat ik me voor kon stellen dat de wetenschappers die haar woorden leerden niet altijd haar belangen voorop zullen hebben gesteld. Ook stelde ze de vraag of de intelligentie van dieren eigenlijk wel belangrijk is voor de manier waarop we met deze andere dieren omgaan. Daarop was mijn antwoord dat intelligentie voor mij niet moreel relevant is en dat het erom gaat of dieren ervaringsbewustzijn hebben, dus positieve of negatieve ervaringen kunnen beleven. En tussen alle dieren die bewustzijn hebben sta ik dan een egalitarisme voor, net zoals we ook in de humane ethiek geen onderscheid tussen mensen maken op basis van hun intelligentie. Ik zei toen “bij mensen bestaan er ook slimme en domme mensen,” waarop het publiek moest lachen en applaus gaf.

Als dank voor mijn lezing ontving ik van Marianne Thieme een doos zalige veganistische truffels en een fles veganistische wijn. Het was erg leuk om deze lezing te geven en ik hoop dat de partijleden op deze manier weer wat hebben opgestoken over wat de wetenschap ontdekt over de intelligentie en het gevoelsleven van dieren.

Een groot gedeelte van mijn lezing op het partijcongres is te zien als video op het YouTube kanaal van de Partij voor de Dieren. Klik hieronder op het filmpje om de video te bekijken.

Hovo cursus “Communicatie en taal bij dieren” in Roermond

december 13, 2013 door estebanrivas

In februari en maart 2014 geeft dr. Esteban Rivas de cursus “Communicatie en taal bij dieren” voor het Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) Zuyd op de lokatie Roermond. Na deze cursus al op meerdere Hovo’s in het land te hebben gegeven, is de provincie Limburg nu eindelijk aan de beurt.

Omschrijving van de cursus: Iedereen vraagt zich wel eens af hoe dieren communiceren. Wij mensen doen dat vooral met taal, maar bestaat er ook zoiets als ‘dierentaal’? Geven dieren uiting aan passies en emoties? Als we luisteren naar het geblaf van honden of het miauwen van katten, zou je denken van wel. We weten dat dieren elkaar dingen duidelijk maken. maar hoe gaat dat in zijn werk?

Om het antwoord te vinden op deze vragen is er wereldwijd onderzoek gedaan onder allerlei diersoorten. Dit heeft een schat aan informatie en inzichten opgeleverd over communicatie en ‘taal’ bij dieren. Zo zijn bijvoorbeeld de alarmkreten van meerkatten, stokstaartjes en prairiehonden geanalyseerd. Onderzoek onder zangvogels toonde aan dat de ouders hun kinderen melodieën leren met een bepaalde opbouw en functie. Er is gebleken dat grote mensapen, net als wij, met hun gezichtsuitdrukking veel duidelijk kunnen maken. Ook hebben wetenschappers geprobeerd een menselijke taal te leren aan apen en zijn er experimenten uitgevoerd om dolfijnen en zeeleeuwen opdrachten te geven door middel van gebaren. Natuurlijk is er ook taalonderzoek onder huisdieren gepleegd om erachter te komen wat honden en katten begrijpen van menselijke communicatie. Begrijpen ze onze woorden en gebaren? Weet de papagaai wat ‘Lorre’ betekent? Weet uw hond wat u bedoelt als u naar een stok wijst?

Deze cursus biedt u een overzicht van de vele onderzoeken naar dierlijke communicatie en de fascinerende resultaten. De informatie wordt ondersteund door veel beeldmateriaal.

College 1: Communicatie en menselijke taal: kenmerken en definities.
College 2: Vogelroepen, vogelzang en taalonderzoek met papegaaien.
College 3: Natuurlijke communicatie van grote mensapen.
College 4: Taalonderzoek met grote mensapen.
College 5: Taalonderzoek met bonobo’s, dolfijnen, en zeeleeuwen
College 6: De communicatie van honden en katten en het taalonderzoek met honden.

De cursus zal worden gegeven in MFC ’t Paradies, Munsterstraat 61 te Roermond. De colleges vinden plaats op vrijdagmiddag van 13.30 tot 15.30 uur op de volgende data: 7, 14, 21, 28 februari en 14 en 21 maart. Men kan zich voor deze cursus inschrijven tot en met 30 januari 2014. Inschrijven kan alleen als U 50 jaar of ouder bent. Klik hier om U in te schrijven.

Bent U jonger dan 50 jaar en wilt U toch deze cursus volgen? Het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap biedt de cursus “Communicatie en taal bij dieren” in 2 zaterdagen in maart aan voor mensen van alle leeftijden. Klik hier voor meer informatie over deze 2-daagse cursus op zaterdagen 1 en 8 maart.

Daarnaast kan alvast gemeld worden dat dr. Rivas in juli 2014 een zomercursus over de intelligentie van honden zal geven voor Hovo Amsterdam. In 4 colleges zullen dan de boeiende nieuwe studies naar de intelligentie van honden worden behandeld. Als cursusboek zal De Wijsheid van Honden. Over intelligentie en gedrag van ons meest geliefde huisdier van Brian Hare en Vanessa Woods worden gebruikt.

In de herfst van 2014 keert dr. Rivas ook terug bij Hovo Rotterdam. Daar zal hij in oktober en november een cursus in 8 colleges geven over de intelligentie van dieren. In deze cursus zal hij een overzicht geven van de wetenschappelijke stand van zaken op het gebied van de intelligentie van allerlei dieren, van mensapen tot kraaiachtigen, van olifanten tot ratten en nog veel meer. Nadere informatie over deze twee cursussen volgt tezijnertijd.

Cursus “Communicatie en taal bij dieren”

november 8, 2013 door estebanrivas

De afgelopen jaren heeft dr. Rivas aan meerdere universiteiten in het land voor het Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) met succes de cursus “Communicatie en taal bij dieren. Recente ontwikkelingen in wetenschappelijk onderzoek” gegeven, waarin hij de wetenschappelijke stand van zaken bespreekt over de natuurlijke communicatie van allerlei dieren en de resultaten die uit taalonderzoek met verschillende dieren zijn voortgekomen. Deze cursus is nu beschikbaar voor mensen van alle leeftijden in de vorm van een 2-daagse cursus op twee opeenvolgende zaterdagen in maart.

Het paard Slimme Hans, begin 20e eeuw Berlijn. Hans zou allerlei vragen van mensen kunnen beantwoorden…

Beschrijving: Vogels zingen, honden blaffen en kikkers kwaken: overal communiceren dieren. In het dierenrijk vindt communicatie op allerlei manieren plaats. Op een gegeven moment in de evolutie heeft dierlijke communicatie zich ontwikkeld tot menselijke taal. De vraag die wetenschappers en filosofen al lange tijd bezig houdt, is of de mens daarbij een eenzame positie heeft als het enige wezen met taal. Vanaf begin twintigste eeuw is er veel onderzoek gedaan waarbij werd getracht om allerlei dieren (delen van) de menselijke taal aan te leren. Daarnaast is men steeds verder gekomen in het onderzoek naar de natuurlijke communicatie van dieren. In deze cursus gaan we de stand van zaken behandelen op het gebied van het onderzoek naar communicatie en taal bij dieren. De cursus biedt u een breed overzicht, waarbij op kritische wijze het communicatie- en taalonderzoek met dieren wordt behandeld.

Zaterdag 1 maart: Dag 1.

Communicatie en menselijke taal: Kenmerken en definities. De taalontwikkeling van kinderen. De alarmkreten van meerkatten en prairiehonden. De communicatie en dansen van honingbijen. De zang en roepen van vogels. De natuurlijke communicatie van grote mensapen.

Wat delen deze prairie honden elkaar mee over roofdieren in hun alarmkreten?

Tijdens de eerste dag behandelen we de verschillende vormen van communicatie die er bestaan. Om een goed onderscheid te kunnen maken tussen dierlijke communicatie en menselijke taal, gaan we in op de kenmerken van de menselijke taal. We behandelen de relatie tussen taal en hersenen en bekijken hoe taal zich ontwikkelt bij menselijke kinderen. Ook kijken we naar de interpretatie van dierlijke communicatie: alleen een uiting van passies en emoties, of kunnen dieren ook verwijzen naar verschillende zaken in de wereld? Wat betekenen de alarmkreten van meerkatten en prairiehonden? Ook behandelen we de dansen van honingbijen, waarmee bijen elkaar informatie geven over geschikte voedsellocaties. Vervolgens gaan we in op de communicatie van vogels. Alle vogelsoorten hebben verschillende soorten roepen: om contact te houden, emoties te uiten, alarm te slaan. Hoe herkent U deze roepen? Daarnaast zingen zangvogels, papegaaien en kolibries liederen met een specifieke opbouw en functie, die ze leren van hun ouders. Wat zijn hier de overeenkomsten met menselijke taal? En hoe communiceren onze naaste verwanten, de grote mensapen? In de laatste decennia is veel bekend geworden over de verschillende vormen van communicatie van chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans. We behandelen de communicatieve waarde van de gezichtsuitdrukkingen van de grote mensapen, hun specifieke vocalisaties en de communicatieve gebaren waar grote mensapen van nature gebruik van maken.

Zaterdag 8 maart: Dag 2.

Taalonderzoek met grote mensapen, dolfijnen, zeeleeuwen en papegaaien. Begrip menselijke communicatieve signalen door honden en andere dieren. Taalonderzoek met honden.

De chimpansee Tatu maakt het gebaar voor BLACK

Al meer dan een eeuw is in allerlei, vaak controversiële, onderzoeken, geprobeerd om dieren een menselijke taal aan te leren. Zo zijn chimpansees en andere mensapen gebruikt in experimenten om ze gesproken woorden te laten uitspreken. Ook probeerde men chimpansees, gorilla’s en orang-oetans gebaren te leren om met mensen te communiceren. Beroemde apen zoals de chimpansee Washoe en de gorilla Koko leerden met succes tientallen gebaren. Maar vervolgens onstond de apentaalcontroverse, want in hoeverre is hier eigenlijk sprake van taal? We gaan in op de methodologische valkuilen bij dit soort onderzoek en de fouten in interpretaties en conclusies die gemaakt kunnen worden. We behandelen ook het eigen onderzoek van dr. Rivas met deze talige apen. Daarnaast gaan we in op het onderzoek waarbij Kanzi en andere bonobo’s communiceren d.m.v. geometrische symbolen (lexigrammen). Vervolgens gaan we in op het taalonderzoek met andere dieren dan apen: Kunnen dolfijnen en zeeleeuwen opdrachten uitvoeren die door mensen worden gegeven door middel van gebaren? Kunnen papegaaien met mensen communiceren door menselijke woorden uit te spreken? En wat begrijpen honden en andere dieren van onze communicatie, zoals wijzen en blikrichting? Tenslotte laat recent onderzoek zien dat sommige honden honderden menselijke woorden voor allerlei objecten kunnen begrijpen.

Na deze cursus heeft U een nieuwe kijk op de manier waarop dieren communiceren en heeft U inzicht in de vraag in hoeverre we van taal kunnen spreken bij andere dieren. Naast verrassende inzichten in de dieren om ons heen krijgt U ook een beeld van de soms hoog oplopende controverses op dit gebied.

Voor wie? De cursus is bedoeld voor mensen die professioneel met dieren werken, voor studenten, en voor alle mensen die geïnteresseerd zijn in dieren en hun kennis daarover willen vergroten. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die ik zal laten zien ondertiteld zijn.

Praktische informatie. De cursus bestaat uit twee zaterdagen die beginnen om 11.00 uur en eindigen om 17.00 uur. Het betreft zaterdag 1 en 8 maart. Men kan zich voor de hele cursus inschrijven of voor 1 zaterdag. Kosten zijn 45 euro per dag, dus 90 euro voor de hele cursus. Studenten met een studentenkaart betalen 30 euro per dag of 60 euro voor de hele cursus. De cursus wordt zonder lunch gegeven.

Locatie: Hoofdgebouw Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105 te Amsterdam. Deze locatie is goed te bereiken met auto en openbaar vervoer. Gratis parkeren is mogelijk op de Gustav Mahlerlaan en de A.J. Ernstlaan.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen aan estebanyes@gmail.com. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin de praktische details m.b.t. betaling en dergelijke.

Dierlijke Winterlezingen in Amsterdam

november 8, 2013 door estebanrivas

Deze winter organiseert het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap – IDFW weer de Dierlijke Winterlezingen. Tijdens deze dagen zal dr. Esteban Rivas uitgebreid de volgende onderwerpen behandelen: bewustzijn en emoties bij dieren, het recente onderzoek naar de intelligentie van honden, een inleiding tot de dierethiek, en de intelligentie van grote mensapen (chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans). De lezingen zijn toegankelijk voor alle belangstellenden die hun kennis willen vergroten over de huidige wetenschappelijke stand van zaken over de intelligentie van honden en de intelligentie van grote mensapen, het bewustzijn en de emoties van honden en andere dieren, en die meer kennis willen verkrijgen en willen nadenken over dierethiek. De lezingen duren 4 uur en beginnen om 12.30 middags en gaan door tot 16.30 uur. De lezing over dierethiek duurt echter 6 uur (van 11 tot 17 uur), omdat daar ook een praktisch gedeelte in zit, waarin de deelnemers zelf gaan nadenken over morele dillemma’s met dieren. Zoals gebruikelijk zullen de lezingdagen worden opgeluisterd door veel beeldmateriaal en leuke, boeiende filmpjes. Hieronder volgt de beschrijving en de praktische informatie over de vier lezingen.

Zaterdag 18 januari: Dierlijke Winterlezing 1: Bewustzijn en emoties bij dieren.

Kunnen dieren dromen?

Zaterdag 25 januari: Dierlijke Winterlezing 2: Inleiding tot de dierethiek.

Hoe kunnen we het beste met andere dieren omgaan?

Tijdens deze lezing zal dr. Rivas een overzicht geven van de belangrijkste stromingen op het gebied van de dierethiek. Na een korte uiteenzetting over filosofie en ethiek en een bespreking van de geschiedenis van het morele denken over dieren komen de belangrijkste hedendaagse filosofen aan bod. Peter Singer met zijn utilistische ethiek gericht op dierenbevrijding. Tom Regan die vanuit de deontologische ethiek pleit voor dierenrechten. Filosofen die de aanwezigheid van bewustzijn als voldoende voorwaarde voor morele consideratie zien, zoals Gary Francione. Filosofen die een moreel onderscheid maken tussen mensen en andere dieren op grond van het menselijk taalvermogen (Frey, Carruthers). De feministische dierethiek die met de begrippen zorg en dialoog naar dieren kijkt. En tenslotte de deep ecology, waar mensen en andere dieren onderdeel zijn van de biosfeer. Vragen die hierbij behandeld zullen worden zijn o.a.: Is het hebben van zelfbewustzijn van belang voor de manier waarop een dier behandeld dient te worden? Zijn sommige dieren vervangbaar? Wanneer is er sprake van speciesisme, discriminatie op grond van soort? Wat zijn de argumenten voor gelijkheid tussen alle dieren? Hebben alle levende wezens een inherente waarde? Wat moet je doen als je in een reddingsboot zit met 3 andere mensen en 1 hond en eentje moet overboord omdat de boot dreigt te zinken? Na deze behandeling van de verschillende stromingen en standpunten op het gebied van de dierethiek volgt een praktisch gedeelte. Daarvoor zullen de deelnemers worden ingedeeld in de belangrijkste dierethische stromingen. Vervolgens gaan we een aantal ethische vraagstukken of dilemma’s behandelen, waarbij het de bedoeling is dat de deelnemers zich het denken eigen maken van de stroming waarbij ze zijn ingedeeld en leren beargumenteerd een positie te bepalen m.b.t. het ethische vraagstuk. Denk aan het vraagstuk van het houden van dieren in gevangenschap, zoals in dierentuinen, maar bijvoorbeeld ook aan de recente issues rond de uitgezette grazers in de Oostvaardersplassen: Is het moreel gerechtvaardigd om deze dieren niet bij te voeren, maar af te schieten tijdens strenge winters?

Zaterdag 1 februari: Dierlijke Winterlezing 3: Recent onderzoek naar de intelligentie van honden.

Hoe slim zijn honden?

De afgelopen 19 jaar vinden er heel veel nieuwe studies plaats naar de intelligentie of cognitie van honden. Zo zijn er inmiddels aparte instituten opgericht aan universiteiten over de hele wereld waar intelligentie-onderzoek met honden wordt gedaan: het Family Dog Project aan de Universiteit van Boedapest (Adam Miklosi), de afdeling Vergelijkende en Ontwikkelingspsychologie van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie van de Universiteit van Leipzig (Juliane Kaminski en Michael Tomasello), het Clever Dog Lab aan de Universiteit van Wenen (Ludwig Huber) en het Duke Canine Cognition Center aan de Duke University in de Verenigde Staten (Brian Hare). Tijdens deze lezing zal dr. Rivas uitgebreid ingaan op de uitkomsten van al deze recente onderzoeken met honden. Centraal staan de thema’s sociale en fysieke intelligentie. Onderwerpen die aan bod zullen komen zijn o.a.: Begrijpen honden wat mensen zien, horen en weten? In hoeverre begrijpen honden menselijke communicatieve signalen zoals wijzen en blikrichting? Wat leren honden door sociale observatie, zijn ze in staat tot imitatie? Bestaat er bewijs voor empathie bij honden? Wat is er uit taalonderzoek met honden voortgekomen, kunnen honden menselijke woorden begrijpen? Waaruit bestaat de fysieke intelligentie van honden, wat begrijpen ze van hun fysieke omgeving? Hebben ze door dat voorwerpen blijven bestaan (object-permanentie) en hoe gedragen honden zich in spannende onderzoeken als de toverbeker? De lezing geeft je een goed overzicht van de huidige stand van zaken op het gebied van de wetenschappelijke kennis over de intelligentie van honden. Dat zal voor een deel ook je eigen beeld veranderen van waar honden toe in staat zijn qua intelligentie.

Zaterdag 22 maart: Dierlijke Winterlezing 4: De intelligentie van grote mensapen.

Hoe slim zijn grote mensapen?

Voor wie? De Dierlijke Winterlezingen zijn bedoeld voor mensen die professioneel met dieren werken, voor studenten, en voor alle mensen die geïnteresseerd zijn in dieren en hun kennis daarover willen vergroten. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die ik zal laten zien ondertiteld zijn. Hondengedragstherapeuten aangesloten bij vereniging Alpha krijgen 5 punten permanente educatie voor deelname aan de lezing “Bewustzijn en emoties bij dieren” en voor de lezing “Recent onderzoek naar de intelligentie van honden.”

Praktische informatie. De winterlezingen beginnen om 12.30 uur en eindigen om 16.30 uur. Let op: De tijden van de lezing over dierethiek wijken hiervan af. Deze begint namelijk om 11.00 uur en eindigt om 17.00 uur. Deelname aan de Dierlijke Winterlezingen kost 35 euro per lezing en voor studenten (met studentenkaart) 25 euro per lezing. Alleen de deelname aan de lezing over dierethiek kost 45 euro en voor studenten (met studentenkaart) 30 euro. De Dierlijke Winterlezingen zijn zonder lunch.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen aan estebanyes@gmail.com. U kunt zich opgeven voor alle lezingen of voor 1 of meerdere lezingen naar keuze. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin de praktische details m.b.t. betaling en dergelijke.

Grammatica-achtige elementen in de roepen van Aziatische olifanten? Oproep voor crowdfunding van deze studie

november 4, 2013 door estebanrivas

Aziatische olifant moeder en kalf

Mickey Pardo is een promovendus aan de Faculteit Neurobiologie en Gedrag van de Cornell Universiteit in Ithaca, New York. Hij heeft een grote interesse in dierlijke communicatie en heeft een fascinerende studie opgezet waarin hij de vocalisaties of roepen gaat analyseren van wilde Aziatische olifanten in het Uda Walawe Nationaal Park in Sri Lanka. Hij is vooral geinteresseerd in de combinaties van roepen die de Aziatische olifanten maken, zoals de ‘longroar-rumble,’ en door playback experimenten te gebruiken hoopt hij de betekenis van deze specifieke roepen te kunnen vaststellen. Mogelijk bevatten deze combinaties van roepen een syntaxis-achtige kwaliteit, zoals gevonden is in de combinaties van roepen door de Campbell meerkatten in het Tai Nationaal Park in Ivoorkust. Klaus Zuberbühler en zijn collega’s van de St. Andrews Universiteit in Schotland bestudeerden de roepen van deze apen en ontdekten dat wanneer zij bijvoorbeeld het geluid “oe” toevoegen aan hun alarmkreten (Krak voor luipaarden, Hok voor arenden) de gecombineerde roepen Krak-oe en Hok-oe de betekenis veranderen van de boodschap die wordt overgedragen. Krak-oe en Hok-oe betekenen dan dat het gevaar minder direct dreigend is of minder specifiek. Mickey Pardo wil nu de roepen van de Aziatische olifanten analyseren, maar daarvoor heeft hij de hulp van U allemaal nodig om zijn onderzoek te helpen financieren. Hij heeft een oproep voor crowd funding gedaan bij Microryza.com. Door zijn onderzoek hoopt Pardo ook bij te dragen aan de conservatie van Aziatische olifanten, die bedreigd zijn en wiens aantallen blijven afnemen. Hieronder beschrijft Mickey in zijn eigen woorden zijn studie. Bekijk zijn project bij Microryza.com en help mee deze intrigerende studie te financieren!

Mickey Pardo: De eerste keer dat ik wilde Aziatische olifanten zag was afgelopen december, in het Uda Walawe Nationaal Park, Sri Lanka. Als eerstejaars promovendus aan de Cornell Universiteit was ik bezig een project op te zetten en ik bedacht dat dit park geschikt was voor een veldwerk studie. Ik was onder de indruk van de ongelooflijke variatie aan geluiden die de olifanten maakten. Natuurlijk, ze maakten hun welbekende getrompetter, maar ze produceerden ook brulgeluiden die kilometers ver reikten, rommelgeluiden die zo laag waren dat mijn menselijke oren ze nauwelijks kon opmerken, en piepgeluiden die meer leken op een hondenspeeltje dan een olifant. Waarom hebben deze dieren zoveel verschillende soorten roepen? En wat betekenen deze roepen? De waarheid is dat niemand dat weet. We weten zelfs verrassend weinig over de manier waarop Aziatische olifanten zich gedragen in het wild – zelfs minder dan we weten over hun Afrikaanse neven en nichten. Ik heb mij ten doel gesteld om sommige geheimen van de Aziatische olifanten communicatie te ontrafelen – en tegelijkertijd zo te promoveren!

Spectogram van de longroar

We hebben verrassend veel gemeen met olifanten. We zijn beiden dieren die lang leven en hebben erg grote hersenen voor onze lichaamsgrootte. We hebben beiden uitgebreide sociale netwerken en kunnen individuen decennia lang onthouden. En we laten allebei een grote mate van samenwerking zien binnen onze sociale groepen. Dit is opmerkelijk omdat een van de hypotheses waarom menselijke taal uiteindelijk zo complex is geworden, is dat we een complexe taal nodig hadden om met onze ingewikkelde sociale relaties om te kunnen gaan en om ons meer effectief te laten samenwerken. Vanwege de grote parallellen in sociaal gedrag tussen mensen en olifanten, is het niet moeilijk om je voor te stellen dat olifantencommunicatie veel verder gaat dan wat we aan de oppervlakte zien.

Spectogram van de rumble

Aziatische olifanten combineren hun roepen soms in sequenties. U kunt een voorbeeld daarvan zien in deze spectogrammen, de visuele weergaves van geluid. De eerste roep is een ‘longroar,’ een luide, lawaaierige vocalisatie. De tweede is een ‘rumble,’ een laag, rollend geluid. De derde roep lijkt erg op een combinatie van deze twee geluiden en wordt een ‘longroar-rumble’ genoemd. Zijn deze combinaties van roepen nu analoog aan de manier waarop wij woorden tot zinnen samenvoegen? Als dat zo is, dan zou dit het eerste geval zijn van grammatica-achtige communicatie in een dier dat geen primaat is. Maar het is ook mogelijk dat de combinaties van roepen gewoon twee verschillende signalen zijn die toevallig dicht op elkaar worden geproduceerd. De enige manier om het zeker te weten is door opnames van de roepen te digitaliseren en deze zo te manipuleren dat er verschillende sequenties worden gemaakt, deze geluiden vervolgens playback af te spelen bij de olifanten, en hun reacties te observeren. Dit soort experimenten, die “playback” experimenten worden genoemd, zijn zeer goede onderzoeksmethoden op het gebied van dierlijke communicatie. Ze geven ons de mogelijkheid te bekijken hoe de dieren zelf verschillende roepen waarnemen en interpreteren, en is het dichtste wat we kunnen komen bij het hen daadwerkelijk vragen.

Spectogram van de longroar-rumble

In januari keer ik terug naar Sri Lanka voor zes maanden om daar de allereerste playback experimenten te doen met Aziatische olifanten. Het is misschien begrijpelijk dat dergelijke experimenten niet eerder zijn uitgeprobeerd, want het is wel een logistieke nachtmerrie om ze uit te voeren! Zo hebben veel olifantenroepen componenten die onder onze menselijke gehoorgrens liggen. De wetten van de fysica dicteren dan ook dat om zulke lage geluiden te reproduceren er dan ook een werkelijk enorme luidspreker nodig is. Het transporteren van een tientallen kilo’s zware luidspreker naar een verafgelegen locatie in een ontwikkelingsland is niet goedkoop. Bovendien moet ik twee jeeps huren: een voor de luidspreker buiten het zicht van de olifanten, en een ander om dichter bij de kudde te komen zodat ik hun gedrag kan observeren.

Omdat mijn studie onafhankelijk is van het onderzoek van mijn promotor, ben ik verantwoordelijk voor het zelfstandig financieren van mijn project. Ik probeer geld voor mijn onderzoek te verzamelen door het crowdfunding platform Microryza. Indien U niet bekend bent met crowdfunding, het idee is om zoveel mogelijk mensen te vinden die geld willen doneren voor het project. Er is maar een beperkte hoeveelheid tijd om het doel te bereiken, dus hoe meer bekendheid het project krijgt, hoe beter. Indien U daartoe in staat bent, zou ik het zeer waarderen als U een klein bedrag zou kunnen bijdragen aan mijn project. Ook als U niet kunt doneren, dan zou het fantastisch zijn als U mijn link naar het project zou willen delen op Facebook of Twitter. Ik zal U op de hoogte houden van het laatste nieuws over mijn onderzoek, en ik zal uiteraard veel foto’s en video’s plaatsen over het werk!

In deze video op YouTube legt Mickey Pardo zijn studie met Aziatische olifanten uit:

Documentaire Project Nim met aansluitend gesprek in Brussel

oktober 15, 2013 door estebanrivas

Aanstaande donderdag wordt in Brussel de aangrijpende documentaire Project Nim vertoond, over het levensverhaal van een van de chimpansees uit het gebarentaalonderzoek, Nim Chimpsky. De documentaire is uit 2011 en gemaakt door James March. Bestaande uit stukjes film en indringende gesprekken met de mensen die in Nim’s leven voorbij kwamen, wordt Nim’s leven uit de doeken gedaan. Van het weghalen bij zijn moeder toen hij nog maar 10 dagen oud was, de bizarre situatie van een chimpansee die in Manhattan leeft en zonder keuze moet mee doen aan taalonderzoek, het gesol en gesleep met de chimpansee van hot naar her toen het experiment was afgelopen, de verkoop aan het biomedisch laboratorium LEMSIP, tot de laatste jaren in het opvangsoord The Black Beauty Ranch. Het is moeilijk de ogen droog te houden tijdens de film en het zet je echt aan het denken over hoe mensen met dieren omgaan.

Bob Ingersoll, hier samen met Nim Chimpsky in Oklahoma, zal donderdag aanwezig zijn via Skype.

Organisator van donderdagavond is het debatcentrum Vlaams-Nederlands cultuurhuis De Buren, in samenwerking met Muntpunt, de centrale openbare bibliotheek van Brussel. De avond begint om 18.00 uur met de vertoning van de documentaire. Aansluitend is er een gesprek met mij als deskundige op het gebied van het apentaalonderzoek. Ook is er een live Skype verbinding vanuit de VS met Robert (Bob) Ingersoll, die Nim jarenlang heeft verzorgd en die zich het lot van de chimpansee aantrok en heel veel voor hem heeft gedaan. De avond eindigt dan om 20.20 uur. Het Munpunt is aan de Munt 6 te Brussel. Toegang is gratis. Voor meer informatie klik hier. Tot ziens in Brussel!

Inschrijving nog open voor aankomende lezingdagen

september 25, 2013 door estebanrivas

Afgelopen zaterdag gaf ik in Amsterdam weer de Dierlijke Lezingdag over het recente onderzoek naar de intelligentie van honden. Met veel plezier bracht ik daar de uitkomsten van al het nieuwe onderzoek naar de slimheid of zelfs genialiteit van honden, zoals wat honden begrijpen van het zien, horen en weten van mensen, hun begrip van onze communicatie signalen zoals wijzen en blikrichting, de honderden woorden die sommige honden kunnen begrijpen, het vermogen van honden tot imitatie, empathie en hun fysieke intelligentie. Zoals op de foto’s te zien waren er twee honden aanwezig op deze dag. In principe is het niet de bedoeling dat honden meekomen naar mijn lezingdagen, omdat het niet zo leuk is voor de honden om stil te zijn terwijl hun baasjes naar mijn verhalen luisteren. Maar soms kan het niet anders. De deelnemers afgelopen zaterdag waren erg enthousiast over de lezingdag. Reacties naderhand waren o.a. “een zeer leerzame dag,” “inspirerend,” “echt een aanrader,” “Esteban is niet alleen heel kundig, maar staat ook voor wat hij uitdraagt,” en “deze lezingen kan ik van harte aanbevelen.”

De komende maanden organiseer ik naast nog drie andere lezingdagen een aantal andere evenementen die van interesse zullen zijn voor iedereen die zijn kennis wil vergroten over dieren. Hieronder een chronologisch overzicht. Klik op de titels om meer informatie over de inhoud te krijgen en de praktische informatie om U in te schrijven. Voor alle evenementen staat de inschrijving nog open.

Zondag 6 oktober – Drenthe: Dierlijke Lezingdag: Inleiding tot de dierethiek.

Zaterdag 12 oktober – Amsterdam: Dierlijke Lezingdag: Bewustzijn en emoties bij dieren.

Donderdag 17 oktober – Brussel: Vertoning documentaire “Project Nim” met na afloop vragen & antwoorden sessie met mijzelf.

Zaterdag 19 oktober – Amsterdam: Dierlijke Lezingdag: Inleiding tot de dierethiek.

Donderdag 24 oktober – Veenendaal: Ochtendmodules over de intelligentie van honden voor de cursus Het hondenbrein: De aard van het beestje, Edupet.

Zaterdag 26 oktober – Amsterdam: tweede seminar in de Apes and Dolphins Seminar Series, getiteld: Our cognitive cousins: The intelligence of apes and dolphins. Let op: de voertaal van het seminar is Engels.

Zaterdag 2, 9 en 16 november – Amsterdam: driedaagse cursus Communicatie en taal bij dieren.

Dierlijke Lezingdagen gelden als permanente educatie voor hondengedragstherapeuten

augustus 30, 2013 door estebanrivas

Goed nieuws voor hondengedragstherapeuten die aangesloten zijn bij Alpha, de Nederlandse Vereniging van Gedragstherapeuten voor Honden. Ik had het bestuur van Alpha gevraagd in hoeverre mijn Dierlijke Lezingdagen kunnen gelden als permanente educatie voor hondengedragstherapeuten. Het bestuur heeft besloten voor 2 van de lezingdagen 5 punten permanente educatie toe te kennen. En wel de volgende twee Dierlijke Lezingdagen: “Recent onderzoek naar de intelligentie van honden” en “Bewustzijn en emoties bij dieren.” Elk van deze lezingdagen geldt dus als 5 punten permanente educatie. De eerstvolgende mogelijkheden om deel te nemen aan deze lezingdagen zijn: