Cursus “Communicatie en taal bij dieren”

november 8, 2013 door estebanrivas

De afgelopen jaren heeft dr. Rivas aan meerdere universiteiten in het land voor het Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) met succes de cursus “Communicatie en taal bij dieren. Recente ontwikkelingen in wetenschappelijk onderzoek” gegeven, waarin hij de wetenschappelijke stand van zaken bespreekt over de natuurlijke communicatie van allerlei dieren en de resultaten die uit taalonderzoek met verschillende dieren zijn voortgekomen. Deze cursus is nu beschikbaar voor mensen van alle leeftijden in de vorm van een 2-daagse cursus op twee opeenvolgende zaterdagen in maart.

Het paard Slimme Hans, begin 20e eeuw Berlijn. Hans zou allerlei vragen van mensen kunnen beantwoorden…

Beschrijving: Vogels zingen, honden blaffen en kikkers kwaken: overal communiceren dieren. In het dierenrijk vindt communicatie op allerlei manieren plaats. Op een gegeven moment in de evolutie heeft dierlijke communicatie zich ontwikkeld tot menselijke taal. De vraag die wetenschappers en filosofen al lange tijd bezig houdt, is of de mens daarbij een eenzame positie heeft als het enige wezen met taal. Vanaf begin twintigste eeuw is er veel onderzoek gedaan waarbij werd getracht om allerlei dieren (delen van) de menselijke taal aan te leren. Daarnaast is men steeds verder gekomen in het onderzoek naar de natuurlijke communicatie van dieren. In deze cursus gaan we de stand van zaken behandelen op het gebied van het onderzoek naar communicatie en taal bij dieren. De cursus biedt u een breed overzicht, waarbij op kritische wijze het communicatie- en taalonderzoek met dieren wordt behandeld.

Zaterdag 1 maart: Dag 1.

Communicatie en menselijke taal: Kenmerken en definities. De taalontwikkeling van kinderen. De alarmkreten van meerkatten en prairiehonden. De communicatie en dansen van honingbijen. De zang en roepen van vogels. De natuurlijke communicatie van grote mensapen.

Wat delen deze prairie honden elkaar mee over roofdieren in hun alarmkreten?

Tijdens de eerste dag behandelen we de verschillende vormen van communicatie die er bestaan. Om een goed onderscheid te kunnen maken tussen dierlijke communicatie en menselijke taal, gaan we in op de kenmerken van de menselijke taal. We behandelen de relatie tussen taal en hersenen en bekijken hoe taal zich ontwikkelt bij menselijke kinderen. Ook kijken we naar de interpretatie van dierlijke communicatie: alleen een uiting van passies en emoties, of kunnen dieren ook verwijzen naar verschillende zaken in de wereld? Wat betekenen de alarmkreten van meerkatten en prairiehonden? Ook behandelen we de dansen van honingbijen, waarmee bijen elkaar informatie geven over geschikte voedsellocaties. Vervolgens gaan we in op de communicatie van vogels. Alle vogelsoorten hebben verschillende soorten roepen: om contact te houden, emoties te uiten, alarm te slaan. Hoe herkent U deze roepen? Daarnaast zingen zangvogels, papegaaien en kolibries liederen met een specifieke opbouw en functie, die ze leren van hun ouders. Wat zijn hier de overeenkomsten met menselijke taal? En hoe communiceren onze naaste verwanten, de grote mensapen? In de laatste decennia is veel bekend geworden over de verschillende vormen van communicatie van chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans. We behandelen de communicatieve waarde van de gezichtsuitdrukkingen van de grote mensapen, hun specifieke vocalisaties en de communicatieve gebaren waar grote mensapen van nature gebruik van maken.

Zaterdag 8 maart: Dag 2.

Taalonderzoek met grote mensapen, dolfijnen, zeeleeuwen en papegaaien. Begrip menselijke communicatieve signalen door honden en andere dieren. Taalonderzoek met honden.

De chimpansee Tatu maakt het gebaar voor BLACK

Al meer dan een eeuw is in allerlei, vaak controversiële, onderzoeken, geprobeerd om dieren een menselijke taal aan te leren. Zo zijn chimpansees en andere mensapen gebruikt in experimenten om ze gesproken woorden te laten uitspreken. Ook probeerde men chimpansees, gorilla’s en orang-oetans gebaren te leren om met mensen te communiceren. Beroemde apen zoals de chimpansee Washoe en de gorilla Koko leerden met succes tientallen gebaren. Maar vervolgens onstond de apentaalcontroverse, want in hoeverre is hier eigenlijk sprake van taal? We gaan in op de methodologische valkuilen bij dit soort onderzoek en de fouten in interpretaties en conclusies die gemaakt kunnen worden. We behandelen ook het eigen onderzoek van dr. Rivas met deze talige apen. Daarnaast gaan we in op het onderzoek waarbij Kanzi en andere bonobo’s communiceren d.m.v. geometrische symbolen (lexigrammen). Vervolgens gaan we in op het taalonderzoek met andere dieren dan apen: Kunnen dolfijnen en zeeleeuwen opdrachten uitvoeren die door mensen worden gegeven door middel van gebaren? Kunnen papegaaien met mensen communiceren door menselijke woorden uit te spreken? En wat begrijpen honden en andere dieren van onze communicatie, zoals wijzen en blikrichting? Tenslotte laat recent onderzoek zien dat sommige honden honderden menselijke woorden voor allerlei objecten kunnen begrijpen.

Na deze cursus heeft U een nieuwe kijk op de manier waarop dieren communiceren en heeft U inzicht in de vraag in hoeverre we van taal kunnen spreken bij andere dieren. Naast verrassende inzichten in de dieren om ons heen krijgt U ook een beeld van de soms hoog oplopende controverses op dit gebied.

Voor wie? De cursus is bedoeld voor mensen die professioneel met dieren werken, voor studenten, en voor alle mensen die geïnteresseerd zijn in dieren en hun kennis daarover willen vergroten. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die ik zal laten zien ondertiteld zijn.

Praktische informatie. De cursus bestaat uit twee zaterdagen die beginnen om 11.00 uur en eindigen om 17.00 uur. Het betreft zaterdag 1 en 8 maart. Men kan zich voor de hele cursus inschrijven of voor 1 zaterdag. Kosten zijn 45 euro per dag, dus 90 euro voor de hele cursus. Studenten met een studentenkaart betalen 30 euro per dag of 60 euro voor de hele cursus. De cursus wordt zonder lunch gegeven.

Locatie: Hoofdgebouw Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105 te Amsterdam. Deze locatie is goed te bereiken met auto en openbaar vervoer. Gratis parkeren is mogelijk op de Gustav Mahlerlaan en de A.J. Ernstlaan.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen aan estebanyes@gmail.com. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin de praktische details m.b.t. betaling en dergelijke.

Dierlijke Winterlezingen in Amsterdam

november 8, 2013 door estebanrivas

Deze winter organiseert het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap – IDFW weer de Dierlijke Winterlezingen. Tijdens deze dagen zal dr. Esteban Rivas uitgebreid de volgende onderwerpen behandelen: bewustzijn en emoties bij dieren, het recente onderzoek naar de intelligentie van honden, een inleiding tot de dierethiek, en de intelligentie van grote mensapen (chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans). De lezingen zijn toegankelijk voor alle belangstellenden die hun kennis willen vergroten over de huidige wetenschappelijke stand van zaken over de intelligentie van honden en de intelligentie van grote mensapen, het bewustzijn en de emoties van honden en andere dieren, en die meer kennis willen verkrijgen en willen nadenken over dierethiek. De lezingen duren 4 uur en beginnen om 12.30 middags en gaan door tot 16.30 uur. De lezing over dierethiek duurt echter 6 uur (van 11 tot 17 uur), omdat daar ook een praktisch gedeelte in zit, waarin de deelnemers zelf gaan nadenken over morele dillemma’s met dieren. Zoals gebruikelijk zullen de lezingdagen worden opgeluisterd door veel beeldmateriaal en leuke, boeiende filmpjes. Hieronder volgt de beschrijving en de praktische informatie over de vier lezingen.

Zaterdag 18 januari: Dierlijke Winterlezing 1: Bewustzijn en emoties bij dieren.

Kunnen dieren dromen?

Tijdens deze lezing gaat dr. Esteban Rivas in op de vraag of andere dieren net als mensen het vermogen hebben om dingen te beleven en te ervaren, zoals pijn en plezier. Zijn dieren robotten zonder beleving of ervaren dieren sensaties en andere zaken net als wij bewust? De Franse filosoof René Descartes beweerde dat dieren geen bewustzijn konden bezitten. Ook het behaviorisme binnen de psychologie leidde ertoe dat het onderwerp bewustzijn taboe werd verklaard. Ook hedentendage zijn er nog denkers die geen bewustzijn toeschrijven aan dieren, vaak op grond van afwezigheid van ‘hogere’ cognitieve vermogens en taal. Daartegenover staan posities die de aanwezigheid van bewustzijn beargumenteren op grond van de analogieredenering en nauwkeurige studie van het zenuwstelsel en het gedrag van dieren. Zo zal Rivas de affectieve neurowetenschap van Jaak Panksepp behandelen, waaruit blijkt dat tenminste alle zoogdieren en ook vogels allemaal een aantal hersencentra voor dezelfde emotionele systemen delen. Daarnaast zal er worden ingegaan op de concrete emoties van honden en allerlei andere dieren. Wat voor emoties kennen ze? Plezier, pijn, jaloezie, schuldgevoel, dankbaarheid? Hoe belangrijk is affectie en liefde in het leven van dieren? Welke dieren lijken te rouwen om overleden soortgenoten? Kunnen ratten, honden en apen lachen en hebben ze humor? Kunnen dieren trauma’s oplopen? En wat voor overeenkomsten bestaan er tussen mensen en andere dieren wat betreft het hebben van veranderde bewustzijnstoestanden, zoals dromen en het onder invloed zijn van psychofarmaca en drugs?

Zaterdag 25 januari: Dierlijke Winterlezing 2: Inleiding tot de dierethiek.

Hoe kunnen we het beste met andere dieren omgaan?

Tijdens deze lezing zal dr. Rivas een overzicht geven van de belangrijkste stromingen op het gebied van de dierethiek. Na een korte uiteenzetting over filosofie en ethiek en een bespreking van de geschiedenis van het morele denken over dieren komen de belangrijkste hedendaagse filosofen aan bod. Peter Singer met zijn utilistische ethiek gericht op dierenbevrijding. Tom Regan die vanuit de deontologische ethiek pleit voor dierenrechten. Filosofen die de aanwezigheid van bewustzijn als voldoende voorwaarde voor morele consideratie zien, zoals Gary Francione. Filosofen die een moreel onderscheid maken tussen mensen en andere dieren op grond van het menselijk taalvermogen (Frey, Carruthers). De feministische dierethiek die met de begrippen zorg en dialoog naar dieren kijkt. En tenslotte de deep ecology, waar mensen en andere dieren onderdeel zijn van de biosfeer. Vragen die hierbij behandeld zullen worden zijn o.a.: Is het hebben van zelfbewustzijn van belang voor de manier waarop een dier behandeld dient te worden? Zijn sommige dieren vervangbaar? Wanneer is er sprake van speciesisme, discriminatie op grond van soort? Wat zijn de argumenten voor gelijkheid tussen alle dieren? Hebben alle levende wezens een inherente waarde? Wat moet je doen als je in een reddingsboot zit met 3 andere mensen en 1 hond en eentje moet overboord omdat de boot dreigt te zinken? Na deze behandeling van de verschillende stromingen en standpunten op het gebied van de dierethiek volgt een praktisch gedeelte. Daarvoor zullen de deelnemers worden ingedeeld in de belangrijkste dierethische stromingen. Vervolgens gaan we een aantal ethische vraagstukken of dilemma’s behandelen, waarbij het de bedoeling is dat de deelnemers zich het denken eigen maken van de stroming waarbij ze zijn ingedeeld en leren beargumenteerd een positie te bepalen m.b.t. het ethische vraagstuk. Denk aan het vraagstuk van het houden van dieren in gevangenschap, zoals in dierentuinen, maar bijvoorbeeld ook aan de recente issues rond de uitgezette grazers in de Oostvaardersplassen: Is het moreel gerechtvaardigd om deze dieren niet bij te voeren, maar af te schieten tijdens strenge winters?

Zaterdag 1 februari: Dierlijke Winterlezing 3: Recent onderzoek naar de intelligentie van honden.

Hoe slim zijn honden?

De afgelopen 19 jaar vinden er heel veel nieuwe studies plaats naar de intelligentie of cognitie van honden. Zo zijn er inmiddels aparte instituten opgericht aan universiteiten over de hele wereld waar intelligentie-onderzoek met honden wordt gedaan: het Family Dog Project aan de Universiteit van Boedapest (Adam Miklosi), de afdeling Vergelijkende en Ontwikkelingspsychologie van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie van de Universiteit van Leipzig (Juliane Kaminski en Michael Tomasello), het Clever Dog Lab aan de Universiteit van Wenen (Ludwig Huber) en het Duke Canine Cognition Center aan de Duke University in de Verenigde Staten (Brian Hare). Tijdens deze lezing zal dr. Rivas uitgebreid ingaan op de uitkomsten van al deze recente onderzoeken met honden. Centraal staan de thema’s sociale en fysieke intelligentie. Onderwerpen die aan bod zullen komen zijn o.a.: Begrijpen honden wat mensen zien, horen en weten? In hoeverre begrijpen honden menselijke communicatieve signalen zoals wijzen en blikrichting? Wat leren honden door sociale observatie, zijn ze in staat tot imitatie? Bestaat er bewijs voor empathie bij honden? Wat is er uit taalonderzoek met honden voortgekomen, kunnen honden menselijke woorden begrijpen? Waaruit bestaat de fysieke intelligentie van honden, wat begrijpen ze van hun fysieke omgeving? Hebben ze door dat voorwerpen blijven bestaan (object-permanentie) en hoe gedragen honden zich in spannende onderzoeken als de toverbeker? De lezing geeft je een goed overzicht van de huidige stand van zaken op het gebied van de wetenschappelijke kennis over de intelligentie van honden. Dat zal voor een deel ook je eigen beeld veranderen van waar honden toe in staat zijn qua intelligentie.

Zaterdag 22 maart: Dierlijke Winterlezing 4: De intelligentie van grote mensapen.

Hoe slim zijn grote mensapen?

In deze lezing geeft dr. Rivas een up-to-date overzicht van wat er in de wetenschap bekend is over de intelligentie of cognitie van grote mensapen: de chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans. Al meer dan 100 jaar doen wetenschappers onderzoek naar de intelligentie van onze harige neven en nichten. Hoe probeert de wetenschap de intelligentie van apen te bestuderen en wat voor resultaten zijn daar tot nu toe uit voortgekomen? En waarin verschilt onze menselijke intelligentie van de intelligentie van grote mensapen, en zijn er eigenlijk wel grote verschillen? En speelt een verschil in motivatie daarbij geen belangrijke rol? We gaan uitgebreid in op de fysieke en sociale intelligentie van mensapen. Bij fysieke cognitie worden de volgende onderwerpen behandeld: ruimtelijke kennis (object permanentie, cognitieve kaarten van de omgeving), kennis over de relaties tussen objecten (zoals het onderscheid zelfde-verschillend, figuurlijke en conceptuele analogieën), kwantitatieve kennis (hoeveelheden onderscheiden, optellen en aftrekken), geheugen, het begrijpen en gebruiken van symbolen (taalonderzoek), het gebruiken en vervaardigen van werktuigen of gereedschap, begrip van causale verbanden tussen objecten, inzicht, en zelfherkenning (spiegelproeven). Over de sociale cognitie van de grote mensapen zullen de volgende onderwerpen aan bod komen: sociaal leren en imitatie, cultuur, samenwerking (bv. tijdens collectief jagen), begrip van de mentale toestanden van een ander (ook wel Theory of Mind genoemd: begrip van de waarneming en het perspektief van een ander, begrip van de doelen en intenties van een ander, begrip van de kennis en gedachten van een ander), bedrog, empathie en altruïsme.

Voor wie? De Dierlijke Winterlezingen zijn bedoeld voor mensen die professioneel met dieren werken, voor studenten, en voor alle mensen die geïnteresseerd zijn in dieren en hun kennis daarover willen vergroten. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die ik zal laten zien ondertiteld zijn. Hondengedragstherapeuten aangesloten bij vereniging Alpha krijgen 5 punten permanente educatie voor deelname aan de lezing “Bewustzijn en emoties bij dieren” en voor de lezing “Recent onderzoek naar de intelligentie van honden.”

Praktische informatie. De winterlezingen beginnen om 12.30 uur en eindigen om 16.30 uur. Let op: De tijden van de lezing over dierethiek wijken hiervan af. Deze begint namelijk om 11.00 uur en eindigt om 17.00 uur. Deelname aan de Dierlijke Winterlezingen kost 35 euro per lezing en voor studenten (met studentenkaart) 25 euro per lezing. Alleen de deelname aan de lezing over dierethiek kost 45 euro en voor studenten (met studentenkaart) 30 euro. De Dierlijke Winterlezingen zijn zonder lunch.

Locatie: Hoofdgebouw Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105 te Amsterdam. Deze locatie is goed te bereiken met auto en openbaar vervoer. Gratis parkeren is mogelijk op de Gustav Mahlerlaan en de A.J. Ernstlaan.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen aan estebanyes@gmail.com. U kunt zich opgeven voor alle lezingen of voor 1 of meerdere lezingen naar keuze. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin de praktische details m.b.t. betaling en dergelijke.

Inschrijving nog open voor aankomende lezingdagen

september 25, 2013 door estebanrivas

Afgelopen zaterdag gaf ik in Amsterdam weer de Dierlijke Lezingdag over het recente onderzoek naar de intelligentie van honden. Met veel plezier bracht ik daar de uitkomsten van al het nieuwe onderzoek naar de slimheid of zelfs genialiteit van honden, zoals wat honden begrijpen van het zien, horen en weten van mensen, hun begrip van onze communicatie signalen zoals wijzen en blikrichting, de honderden woorden die sommige honden kunnen begrijpen, het vermogen van honden tot imitatie, empathie en hun fysieke intelligentie. Zoals op de foto’s te zien waren er twee honden aanwezig op deze dag. In principe is het niet de bedoeling dat honden meekomen naar mijn lezingdagen, omdat het niet zo leuk is voor de honden om stil te zijn terwijl hun baasjes naar mijn verhalen luisteren. Maar soms kan het niet anders. De deelnemers afgelopen zaterdag waren erg enthousiast over de lezingdag. Reacties naderhand waren o.a. “een zeer leerzame dag,” “inspirerend,” “echt een aanrader,” “Esteban is niet alleen heel kundig, maar staat ook voor wat hij uitdraagt,” en “deze lezingen kan ik van harte aanbevelen.”

De komende maanden organiseer ik naast nog drie andere lezingdagen een aantal andere evenementen die van interesse zullen zijn voor iedereen die zijn kennis wil vergroten over dieren. Hieronder een chronologisch overzicht. Klik op de titels om meer informatie over de inhoud te krijgen en de praktische informatie om U in te schrijven. Voor alle evenementen staat de inschrijving nog open.

Zondag 6 oktober – Drenthe: Dierlijke Lezingdag: Inleiding tot de dierethiek.

Zaterdag 12 oktober – Amsterdam: Dierlijke Lezingdag: Bewustzijn en emoties bij dieren.

Donderdag 17 oktober – Brussel: Vertoning documentaire “Project Nim” met na afloop vragen & antwoorden sessie met mijzelf.

Zaterdag 19 oktober – Amsterdam: Dierlijke Lezingdag: Inleiding tot de dierethiek.

Donderdag 24 oktober – Veenendaal: Ochtendmodules over de intelligentie van honden voor de cursus Het hondenbrein: De aard van het beestje, Edupet.

Zaterdag 26 oktober – Amsterdam: tweede seminar in de Apes and Dolphins Seminar Series, getiteld: Our cognitive cousins: The intelligence of apes and dolphins. Let op: de voertaal van het seminar is Engels.

Zaterdag 2, 9 en 16 november – Amsterdam: driedaagse cursus Communicatie en taal bij dieren.

Dierlijke Lezingdagen gelden als permanente educatie voor hondengedragstherapeuten

augustus 30, 2013 door estebanrivas

Goed nieuws voor hondengedragstherapeuten die aangesloten zijn bij Alpha, de Nederlandse Vereniging van Gedragstherapeuten voor Honden. Ik had het bestuur van Alpha gevraagd in hoeverre mijn Dierlijke Lezingdagen kunnen gelden als permanente educatie voor hondengedragstherapeuten. Het bestuur heeft besloten voor 2 van de lezingdagen 5 punten permanente educatie toe te kennen. En wel de volgende twee Dierlijke Lezingdagen: “Recent onderzoek naar de intelligentie van honden” en “Bewustzijn en emoties bij dieren.” Elk van deze lezingdagen geldt dus als 5 punten permanente educatie. De eerstvolgende mogelijkheden om deel te nemen aan deze lezingdagen zijn:

– zondag 15 september in Zwiggelte, Drenthe: Bewustzijn en emoties bij dieren.

– zaterdag 21 september in Amsterdam: Recent onderzoek naar de intelligentie van honden.

– zaterdag 12 oktober in Amsterdam: Bewustzijn en emoties bij dieren.

Klik hier voor nadere informatie over de lezingdag in Drenthe.

Klik hier voor verdere informatie over de lezingdagen in Amsterdam.

Verslag Lezing HondenUniversiteit

augustus 8, 2013 door estebanrivas

Eind april heb ik een lezing gegeven voor de HondenUniversiteit van Monique Appels over het recente onderzoek naar de intelligentie van honden. Voor een volle zaal belangstellenden heb ik met veel plezier de belangrijkste uitkomsten besproken van de nieuwe wetenschappelijke studies naar de sociale en fysieke intelligentie van honden, die op allerlei universiteiten over de wereld worden uitgevoerd. Monique heeft een mooie bespreking van deze lezing geschreven voor het tijdschrift Los Vast van de Nederlandse Vereniging voor Instructeurs in Hondenopvoeding- en opleiding. Hieronder is het artikel te lezen.

Monique Appels heeft ook op de website van de HondenUniversiteit een artikel geplaatst over mijn lezing. Klik hier om dat te lezen.

Wil jij ook een goed overzicht van het recente onderzoek naar de intelligentie van honden? Op zaterdag 21 september organiseer ik met mijn Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap een Dierlijke Lezingdag over het onderwerp, waar ik uitgebreid zal ingaan op de verschillende vormen van intelligentie die bij honden worden onderzocht. Ik presenteer het wetenschappelijke onderzoek op een voor iedereen begrijpelijke en enthousiaste manier, met veel beeldmateriaal en leuke filmpjes om het een en ander nog inzichtelijker te maken. Er is ruimte voor discussie en met plezier behandel ik alle vragen van het publiek. De lezingdag wordt gehouden in Amsterdam, duurt van 11.00 tot 17.30 en is inclusief een heerlijke lunch. Kosten zijn 60 euro of 40 euro voor studenten met een studentenkaart. Om je op te geven stuur je een mailtje naar estebanyes@gmail.com Klik hier voor nog verdere informatie over de Dierlijke Lezingdagen die ik organiseer. Tot ziens in Amsterdam!

Cursus “Communicatie en taal bij dieren” voor alle belangstellenden

juli 24, 2013 door estebanrivas

De afgelopen jaren heb ik aan meerdere universiteiten in het land voor het Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) met succes de cursus “Communicatie en taal bij dieren. Recente ontwikkelingen in wetenschappelijk onderzoek” gegeven, waarin ik de wetenschappelijke stand van zaken bespreek over de natuurlijke communicatie van allerlei dieren en de resultaten die uit taalonderzoek met verschillende dieren zijn voortgekomen. Deze cursus was bij de HOVO’s alleen beschikbaar voor mensen van 50 jaar en ouder. Herhaald kreeg ik dan ook het verzoek om deze cursus ook te gaan geven voor mensen onder de 50 jaar en daar wil ik nu gehoor aan geven. Het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap organiseert in november een 3-daagse cursus “Communicatie en taal bij dieren” voor mensen van alle leeftijden.

Beschrijving:

Het paard Slimme Hans, begin 20e eeuw Berlijn. Hans zou allerlei vragen van mensen kunnen beantwoorden…

Vogels zingen, honden blaffen en kikkers kwaken: overal communiceren dieren. In het dierenrijk vindt communicatie op allerlei manieren plaats. Op een gegeven moment in de evolutie heeft dierlijke communicatie zich ontwikkeld tot menselijke taal. De vraag die wetenschappers en filosofen al lange tijd bezig houdt, is of de mens daarbij een eenzame positie heeft als het enige wezen met taal. Vanaf begin twintigste eeuw is er veel onderzoek gedaan waarbij werd getracht om allerlei dieren (delen van) de menselijke taal aan te leren. Daarnaast is men steeds verder gekomen in het onderzoek naar de natuurlijke communicatie van dieren. In deze cursus gaan we de stand van zaken behandelen op het gebied van het onderzoek naar communicatie en taal bij dieren. De cursus biedt u een breed overzicht, waarbij op kritische wijze het communicatie- en taalonderzoek met dieren wordt behandeld.

Dag 1. Zaterdag 2 november:

Wat delen deze prairie honden elkaar mee over roofdieren in hun alarmkreten?

Dag 2. Zaterdag 9 november:

De natuurlijke communicatie van en taalonderzoek met grote mensapen: chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans.

De chimpansee Tatu maakt het gebaar voor BLACK

Hoe communiceren onze naaste verwanten? In de laatste decennia is veel bekend geworden over de verschillende vormen van communicatie van de grote mensapen. We behandelen de communicatieve waarde van de gezichtsuitdrukkingen van de grote mensapen, hun specifieke vocalisaties en de communicatieve gebaren waar grote mensapen van nature gebruik van maken. Vervolgens gaan we in op het taalonderzoek met mensapen. Al meer dan een eeuw is in allerlei, vaak controversiële, onderzoeken geprobeerd grote mensapen een menselijke taal aan te leren. Zo zijn chimpansees en andere mensapen gebruikt in experimenten om ze gesproken woorden te laten uitspreken. Ook probeerde men chimpansees, gorilla’s en orang-oetans gebaren te leren om met mensen te communiceren. Beroemde apen zoals de chimpansee Washoe en de gorilla Koko leerden met succes tientallen gebaren. Maar vervolgens onstond de apentaalcontroverse, want in hoeverre is hier eigenlijk sprake van taal? We gaan in op methodologische valkuilen en fouten in interpretaties en conclusies. We behandelen ook het eigen onderzoek van dr. Rivas met deze talige apen. Daarnaast gaan we in op het onderzoek waarbij Kanzi en andere bonobo’s communiceren d.m.v. geometrische symbolen (lexigrammen).

Dag 3. Zaterdag 16 november:

De zang en roepen van vogels. Taalonderzoek met dolfijnen, zeeleeuwen en papegaaien. Begrip menselijke communicatieve signalen door honden en andere gedomesticeerde dieren. Taalonderzoek met honden. Evolutie van menselijke taal.

Zangvogels zingen liederen, maar hebben ook allerlei roepen waarmee ze communiceren.

Alle vogelsoorten hebben verschillende soorten roepen: om contact te houden, emoties te uiten, alarm te slaan. Hoe herkent U deze roepen? Daarnaast zingen zangvogels, papegaaien en kolibries liederen met een specifieke opbouw en functie, die ze leren van hun ouders. Wat zijn hier de overeenkomsten met menselijke taal? Vervolgens gaan we in op het taalonderzoek met andere dieren dan apen: Kunnen dolfijnen en zeeleeuwen opdrachten uitvoeren die door mensen worden gegeven door middel van gebaren? Kunnen papegaaien met mensen communiceren door menselijke woorden uit te spreken? En wat begrijpen honden en andere gedomesticeerde dieren van onze communicatie, zoals wijzen en blikrichting? Recent onderzoek laat zien dat sommige honden honderden menselijke woorden voor allerlei objecten kunnen begrijpen. Tenslotte behandelen we een aantal theorieën over het ontstaan van de menselijke taal.

Praktische informatie. De cursus bestaat uit drie zaterdagen die beginnen om 11.00 uur en eindigen om 17.30 uur. Het betreft zaterdag 2, 9 en 16 november. Het is aan te raden om de volledige cursus van drie dagen te volgen, maar men kan zich ook voor 1 of 2 van de dagen inschrijven. Kosten zijn 160 euro voor de hele cursus (studenten met studentenkaart 100 euro), of 60 euro (40 euro voor studenten) per losse dag. Bij de prijs is een (veganistische) lunch en koffie en thee in de ochtend en middag inbegrepen. Locatie: Madame de Pompadour, Langsom 28 te Amsterdam. Deze locatie is zeer goed te bereiken met de auto (er is zelfs gratis parkeergelegenheid) en met het openbaar vervoer. U kunt zich opgeven door een bericht te sturen aan estebanyes@gmail.com. U kunt ook onderstaand formulier invullen om U aan te melden voor de cursus:

← Terug

Bedankt voor je reactie. ✨

Dierlijke Lezingdagen in Amsterdam

juli 24, 2013 door estebanrivas

Naast de twee lezingdagen in Drenthe (15 september: bewustzijn en emoties bij dieren, en 6 oktober: inleiding tot de dierethiek), organiseert het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap – IDFW deze herfst ook weer 3 Dierlijke Lezingdagen in Amsterdam. Tijdens deze dagen zal dr. Esteban Rivas een dag lang uitgebreid de volgende onderwerpen behandelen: het recente onderzoek naar de intelligentie van honden, bewustzijn en emoties bij dieren, en een inleiding tot de dierethiek. De dagen zijn toegankelijk voor alle belangstellenden die hun kennis willen vergroten over de huidige wetenschappelijke stand van zaken over de intelligentie van honden, het bewustzijn en de emoties van honden en andere dieren, en die meer kennis willen verkrijgen en willen nadenken over dierethiek. De lezingdagen beginnen om elf uur ‘s ochtends en gaan door tot half zes ‘s middags, met halverwege een veganistische lunch. Zoals gebruikelijk zullen de lezingdagen worden opgeluisterd door veel beeldmateriaal en leuke, boeiende filmpjes. Na afsluiting van de dag ontvangt U een certificaat van het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap. Hieronder volgt de beschrijving en de praktische informatie over de drie dagen.

zaterdag 21 september: Dierlijke Lezingdag 1: Recent onderzoek naar de intelligentie van honden.

Hoe slim zijn honden?

Beschrijving: De afgelopen 19 jaar vinden er heel veel nieuwe studies plaats naar de intelligentie of cognitie van honden. Zo zijn er inmiddels aparte instituten opgericht aan universiteiten over de hele wereld waar intelligentie-onderzoek met honden wordt gedaan: het Family Dog Project aan de Universiteit van Boedapest (Adam Miklosi), de afdeling Vergelijkende en Ontwikkelingspsychologie van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie van de Universiteit van Leipzig (Juliane Kaminski en Michael Tomasello), het Clever Dog Lab aan de Universiteit van Wenen (Ludwig Huber) en het Duke Canine Cognition Center aan de Duke University in de Verenigde Staten (Brian Hare). Tijdens deze lezingdag zal dr. Rivas uitgebreid ingaan op de uitkomsten van al deze recente onderzoeken met honden. Centraal staan de thema’s sociale en fysieke intelligentie. Onderwerpen die aan bod zullen komen zijn o.a.: Begrijpen honden wat mensen zien, horen en weten? In hoeverre begrijpen honden menselijke communicatieve signalen zoals wijzen en blikrichting? Wat leren honden door sociale observatie, zijn ze in staat tot imitatie? Bestaat er bewijs voor empathie bij honden? Wat is er uit taalonderzoek met honden voortgekomen, kunnen honden menselijke woorden begrijpen? Waaruit bestaat de fysieke intelligentie van honden, wat begrijpen ze van hun fysieke omgeving? Hebben ze door dat voorwerpen blijven bestaan (object-permanentie) en hoe gedragen honden zich in spannende onderzoeken als de toverbeker? De lezingdag geeft je een goed overzicht van de huidige stand van zaken op het gebied van de wetenschappelijke kennis over de intelligentie van honden. Dat zal voor een deel ook je eigen beeld veranderen van waar honden toe in staat zijn qua intelligentie.

zaterdag 12 oktober: Dierlijke Lezingdag 2: Bewustzijn en emoties bij dieren.

Heel veel dieren dromen en hebben affectie voor elkaar.

Beschrijving: Tijdens deze lezingdag gaat dr. Esteban Rivas in op de vraag of andere dieren net als mensen het vermogen hebben om dingen te beleven en te ervaren, zoals pijn en plezier. Zijn dieren robotten zonder beleving of ervaren dieren sensaties en andere zaken net als wij bewust? De Franse filosoof René Descartes beweerde dat dieren geen bewustzijn konden bezitten. Ook het behaviorisme binnen de psychologie leidde ertoe dat het onderwerp bewustzijn taboe werd verklaard. Ook hedentendage zijn er nog denkers die geen bewustzijn toeschrijven aan dieren, vaak op grond van afwezigheid van ‘hogere’ cognitieve vermogens en taal. Daartegenover staan posities die de aanwezigheid van bewustzijn beargumenteren op grond van de analogieredenering en nauwkeurige studie van het zenuwstelsel en het gedrag van dieren. Zo zal Rivas de affectieve neurowetenschap van Jaak Panksepp behandelen, waaruit blijkt dat tenminste alle zoogdieren en ook vogels allemaal een aantal hersencentra voor dezelfde emotionele systemen delen. Daarnaast zal er worden ingegaan op de concrete emoties van honden en andere dieren. Wat voor emoties kennen ze? Plezier, pijn, jaloezie, schuldgevoel, dankbaarheid? Hoe belangrijk is affectie en liefde in het leven van dieren? Welke dieren lijken te rouwen om overleden soortgenoten? Kunnen ratten, honden en apen lachen en hebben ze humor? Kunnen dieren trauma’s oplopen? En wat voor overeenkomsten bestaan er tussen mensen en andere dieren wat betreft het hebben van veranderde bewustzijnstoestanden, zoals dromen en het onder invloed zijn van psychofarmaca en drugs?

zaterdag 19 oktober Dierlijke Lezingdag 3: Inleiding tot de dierethiek.

Hoe moeten we met andere dieren omgaan?

Beschrijving: Op deze lezingdag zal dr. Rivas een overzicht geven van de belangrijkste stromingen op het gebied van de dierethiek. Na een korte uiteenzetting over filosofie en ethiek en een bespreking van de geschiedenis van het morele denken over dieren komen de belangrijkste hedendaagse filosofen aan bod. Peter Singer met zijn utilistische ethiek gericht op dierenbevrijding. Tom Regan die vanuit de deontologische ethiek pleit voor dierenrechten. Filosofen die de aanwezigheid van bewustzijn als voldoende voorwaarde voor morele consideratie zien, zoals Gary Francione. Filosofen die een moreel onderscheid maken tussen mensen en andere dieren op grond van het menselijk taalvermogen (Frey, Carruthers). De feministische dierethiek die met de begrippen zorg en dialoog naar dieren kijkt. En tenslotte de deep ecology, waar mensen en andere dieren onderdeel zijn van de biosfeer. Vragen die hierbij behandeld zullen worden zijn o.a.: Is het hebben van zelfbewustzijn van belang voor de manier waarop een dier behandeld dient te worden? Zijn sommige dieren vervangbaar? Wanneer is er sprake van speciesime, discriminatie op grond van soort? Wat zijn de argumenten voor gelijkheid tussen alle dieren? Hebben alle levende wezens een inherente waarde? Wat moet je doen als je in een reddingsboot zit met 3 andere mensen en 1 hond en eentje moet overboord omdat de boot dreigt te zinken? Na deze behandeling van de verschillende stromingen en standpunten op het gebied van de dierethiek volgt een praktisch gedeelte. Daarvoor zullen de deelnemers worden ingedeeld in de belangrijkste dierethische stromingen. Vervolgens gaan we een aantal ethische vraagstukken of dilemma’s behandelen, waarbij het de bedoeling is dat de deelnemers zich het denken eigen maken van de stroming waarbij ze zijn ingedeeld en leren beargumenteerd een positie te bepalen m.b.t. het ethische vraagstuk. Denk aan het vraagstuk van het houden van dieren in gevangenschap, zoals in dierentuinen, maar bijvoorbeeld ook aan de recente issues rond de uitgezette grazers in de Oostvaardersplassen: Is het moreel gerechtvaardigd om deze dieren niet bij te voeren, maar af te schieten tijdens strenge winters?

Voor wie? De lezingdagen zijn bedoeld voor mensen die professioneel met dieren werken, voor studenten, en voor alle mensen die geïnteresseerd zijn in dieren en hun kennis daarover willen vergroten. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die ik zal laten zien ondertiteld zijn. Voor hondengedragstherapeuten aangesloten bij de vereniging Alpha gelden 2 van de lezingdagen als punten voor permanente educatie. Voor de lezingdag “Recent onderzoek naar de intelligentie van honden” en voor “Bewustzijn en emoties bij dieren” krijgen deze hondengedragstherapeuten 5 punten permanente educatie per lezingdag. Maar dit betekent uiteraard niet dat de lezingdagen alleen interessant zijn voor hondengedragstherapeuten! Iedereen met de wens de kennis te vergroten over dieren is welkom!

Praktische informatie. De lezingdagen beginnen om 11.00 uur en eindigen om 17.30 uur. Deelname aan de lezingdagen in kost 60 euro per lezingdag. Studenten (met studentenkaart) betalen 40 euro per lezingdag. Mensen die zich inschrijven voor alledrie de lezingdagen krijgen een korting en betalen in totaal 160 euro. Studenten die zich inschrijven voor alledrie de lezingdagen betalen in totaal 100 euro. Bij de prijs is een (veganistische) lunch en koffie en thee in de ochtend en middag inbegrepen.

Locatie: Madame de Pompadour, Langsom 28 te Amsterdam. Deze locatie is zeer goed te bereiken met de auto (er is zelfs gratis parkeergelegenheid) en met het openbaar vervoer.

U kunt zich opgeven voor alledrie de lezingdagen of voor 1 of 2 lezingdagen naar keuze. U kunt zich opgeven door een bericht te sturen aan estebanyes@gmail.com. U kunt ook onderstaand formulier invullen om U aan te melden voor 1 of 2 lezingdagen of voor alledrie de lezingdagen samen:

← Terug

Bedankt voor je reactie. ✨

In december is het de bedoeling om deze drie Dierlijke Lezingdagen te organiseren in het oosten of zuiden van het land. Nadere informatie volgt tezijnertijd.

Dierlijke Lezingdagen in het Noorden

juni 13, 2013 door estebanrivas

Na de succesvolle en gezellige lezingdag over de intelligentie van honden, afgelopen april in Drenthe, was er behoefte aan nog meer dierlijke lezingdagen van mijn hand. Ik keer dan ook terug naar de Noordelijke provincies van ons land met twee nieuwe lezingdagen. Eén over het bewustzijn en het emotionele leven van honden en andere dieren. En een dag over dierethiek, waarin we zullen ingaan op de verschillende standpunten die er bestaan over hoe we met andere dieren moeten omgaan. De dagen zijn toegankelijk voor alle belangstellenden die hun kennis willen vergroten over het bewustzijn en de emoties van dieren en die meer kennis willen verkrijgen en willen nadenken over dierethiek. De lezingdagen zullen worden gehouden in Zwiggelte in de provincie Drenthe. We beginnen dan om elf uur ’s ochtends en gaan door tot half zes ’s middags. Zoals gebruikelijk zullen de lezingdagen worden opgeluisterd door veel beeldmateriaal en leuke, boeiende filmpjes. Na afsluiting van de dag ontvangt U een certificaat van het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap. Hieronder volgt de informatie over beide dagen.

Zondag 15 september: Lezingdag “Bewustzijn en emoties bij dieren.”

Kennen dieren affectie en liefde?

Tijdens deze lezingdag gaat dr. Esteban Rivas in op de vraag of andere dieren net als mensen het vermogen hebben om dingen te beleven en te ervaren, zoals pijn en plezier. Zijn dieren robotten zonder beleving of ervaren dieren sensaties en andere zaken net als wij bewust? De Franse filosoof René Descartes beweerde dat dieren geen bewustzijn konden bezitten. Ook het behaviorisme binnen de psychologie leidde ertoe dat het onderwerp bewustzijn taboe werd verklaard. Ook hedentendage zijn er nog denkers die geen bewustzijn toeschrijven aan dieren, vaak op grond van afwezigheid van ‘hogere’ cognitieve vermogens en taal. Daartegenover staan posities die de aanwezigheid van bewustzijn beargumenteren op grond van de analogieredenering en nauwkeurige studie van het zenuwstelsel en het gedrag van dieren. Zo zal Rivas de affectieve neurowetenschap van Jaak Panksepp behandelen, waaruit blijkt dat tenminste alle zoogdieren en ook vogels allemaal een aantal hersencentra voor dezelfde emotionele systemen delen. Daarnaast zal er worden ingegaan op de concrete emoties van honden en andere dieren. Wat voor emoties kennen ze? Plezier, pijn, jaloezie, schuldgevoel, dankbaarheid? Hoe belangrijk is affectie en liefde in het leven van dieren? Welke dieren lijken te rouwen om overleden soortgenoten? Kunnen ratten, honden en apen lachen? Kunnen dieren trauma’s oplopen? En wat voor overeenkomsten bestaan er tussen mensen en andere dieren wat betreft het hebben van veranderde bewustzijnstoestanden, zoals dromen en het onder invloed zijn van psychofarmaca en drugs?

Voor wie? De lezingdag is bedoeld voor mensen die professioneel met dieren werken, voor studenten, en voor alle mensen die geïnteresseerd zijn in dieren en hun kennis daarover willen vergroten. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die ik zal laten zien ondertiteld zijn.

Praktische informatie. De dag duurt van 11 uur ‘s ochtends tot 17.30 uur en wordt gehouden in Logement In Den Groene Specht, Hoofdstraat 13 te Zwiggelte in Drenthe. Zwiggelte is vanuit de meeste plaatsen in de vier noordelijke provincies te bereiken binnen 100 kilometer. De lokatie is alleen met de auto te bereiken, maar indien U afhankelijk bent van openbaar vervoer kan er waarschijnlijk wel iets geregeld worden. Kosten voor de dag zijn 55 euro, inclusief lunch, koffie en thee. Voor studenten (met een studentenkaart) is de prijs 35 euro. Vegetarische of veganistische lunch is mogelijk indien gewenst. Om U aan te melden stuurt U een boodschap naar estebanyes@gmail.com Ook kunt U zich apart aanmelden voor een informeel eten na afloop met dr. Rivas in het logement (vegetarisch/veganistisch mogelijk).

Zondag 6 oktober: Lezingdag “Inleiding tot de dierethiek.”

Hoe kunnen we het beste met andere dieren omgaan?

Op deze lezingdag zal dr. Rivas een overzicht geven van de belangrijkste stromingen op het gebied van de dierethiek. Na een korte uiteenzetting over filosofie en ethiek en een bespreking van de geschiedenis van het morele denken over dieren komen de belangrijkste hedendaagse filosofen aan bod. Peter Singer met zijn utilistische ethiek gericht op dierenbevrijding. Tom Regan die vanuit de deontologische ethiek pleit voor dierenrechten. Filosofen die de aanwezigheid van bewustzijn als voldoende voorwaarde voor gelijke morele consideratie zien, zoals Gary Francione. Filosofen die een moreel onderscheid maken tussen mensen en andere dieren op grond van het menselijk taalvermogen (Frey, Carruthers). De feministische dierethiek die met de begrippen zorg en dialoog naar dieren kijken. En tenslotte de deep ecology, waar mensen en andere dieren onderdeel zijn van de biosfeer. Vragen die hierbij behandeld zullen worden zijn o.a.: Is het hebben van zelfbewustzijn van belang voor de manier waarop een dier behandeld dient te worden? Zijn sommige dieren vervangbaar? Wanneer is er sprake van speciesisme, discriminatie op grond van soort? Wat zijn de argumenten voor gelijkheid tussen alle dieren? Hebben alle levende wezens een inherente waarde? Wat moet je doen als je in een reddingsboot zit met 3 andere mensen en 1 hond en eentje moet overboord omdat de boot dreigt te zinken? Na deze behandeling van de verschillende stromingen en standpunten op het gebied van de dierethiek volgt een praktisch gedeelte. Daarvoor zullen de deelnemers worden ingedeeld in de belangrijkste dierethische stromingen. Vervolgens gaan we een aantal ethische vraagstukken of dilemma’s behandelen, waarbij het de bedoeling is dat de deelnemers zich het denken eigen maken van de stroming waarbij ze zijn ingedeeld en leren beargumenteerd een positie te bepalen m.b.t. het ethische vraagstuk. Denk aan het vraagstuk van het houden van dieren in gevangenschap, zoals in dierentuinen, maar bijvoorbeeld ook aan de recente issues rond de uitgezette grazers in de Oostvaardersplassen: Is het moreel gerechtvaardigd om deze dieren niet bij te voeren, maar af te schieten tijdens strenge winters?

Het publiek luistert aandachtig tijdens de lezingdag in april over de intelligentie van honden.

Praktische informatie. De dag duurt van 11 uur ‘s ochtends tot 17.30 uur en wordt gehouden in Logement In Den Groene Specht, Hoofdstraat 13 te Zwiggelte in Drenthe. Zwiggelte is vanuit de meeste plaatsen in de vier noordelijke provincies te bereiken binnen 100 kilometer. De lokatie is alleen met de auto te bereiken, maar indien U afhankelijk bent van openbaar vervoer kan er waarschijnlijk wel iets geregeld worden. Kosten voor de dag zijn 55 euro, inclusief lunch, koffie en thee. Voor studenten (met een studentenkaart) is de prijs 35 euro.Vegetarische of veganistische lunch is mogelijk indien gewenst. Om U aan te melden stuurt U een boodschap naar estebanyes@gmail.com Ook kunt U zich apart aanmelden voor een informeel eten na afloop met dr. Rivas in het logement (vegetarisch/veganistisch mogelijk).

U kunt ook onderstaand formulier invullen om U aan te melden voor 1 lezingdag of voor beide lezingdagen samen:

← Terug

Bedankt voor je reactie. ✨

Letten honden op het visuele perspectief van mensen?

mei 15, 2013 door estebanrivas

Het recente onderzoek naar de intelligentie of cognitie van honden heeft tot allerlei nieuwe en boeiende inzichten geleid over de mentale vaardigheden van de hond. Ik vind het dan ook altijd een feest om deze studies te presenteren tijdens mijn lezingen en mensen deze kennis over te dragen. Zaterdag 25 mei wijd ik er weer een hele dag aan tijdens de eerste Dierlijke Lezingdag die ik in Amsterdam organiseer.

De resultaten van al deze nieuwe onderzoeken laten zien dat honden vooral uitblinken op het gebied van sociale intelligentie. Een van de vraagstukken binnen dit onderzoeksgebied is wat honden eventueel zouden snappen van het visuele perspectief van mensen. Kunnen honden begrijpen wat mensen zien en houden ze daar rekening mee in hun eigen gedrag? Vormen ze zich een mentale representatie, dat wil zeggen een cognitief, mentaal plaatje, van mensen als wezens die kunnen zien en letten ze dan op wat mensen wel of niet kunnen zien? Of hebben ze helemaal geen notie van mensen als mentale wezens met gezichtsvermogen en leren ze alleen eenvoudige associatieregels zoals “ogen van mens zichtbaar” betekent “kans op straf”?

Er zijn inmiddels aan de verschillende onderzoeksinstituten in de wereld die zich bezighouden met de intelligentie van honden meerdere studies gewijd aan dit vraagstuk. De resultaten daaruit zijn niet altijd even duidelijk of eenduidig te interpreteren. Eind vorig jaar werd een nieuwe studie gepubliceerd waarvan de uitkomsten met grote waarschijnlijkheid wijzen op een echt begrip van het visuele perspectief van de mens. Het betreft hier het artikel Dogs steal in the dark in het vaktijdschrift Animal Cognition, geschreven door de onderzoekers Juliane Kaminski (nu verbonden aan de University of Portsmouth in Engeland), Andrea Pitsch en Michael Tomasello.

De opzet van deze studie was als volgt. Een hond werd in een kamer gebracht waar een onderzoeker een stuk voer op de grond legde, de hond duidelijk verbood het stuk voer op te eten door met strenge, lage stem ‘Aus’ of ‘Nein’ te zeggen en vervolgens ging de onderzoeker twee meter achter het voer op de grond zitten en stil voor zich uit staren. De verlichting van de ruimte werd dan gevarieerd, zodat er vier verschillende condities ontstonden. In de eerste conditie waren de lichten in de kamer uit, zodat zowel het voer als de onderzoeker verduisterd waren. In de tweede conditie werd de mens verlicht, maar was het voer donker. In de derde conditie was het voer verlicht en zat de mens in het donker. In de vierde en laatste conditie waren zowel de mens als het voer verlicht. Vervolgens werd er (met infrarode camera) gefilmd hoe de hond zich in de vier condities gedurende 120 seconden gedroeg. Er werd vastgesteld hoe vaak de honden het voer stalen en hoe snel ze dat deden.

De vier condities van het experiment

De studie werd uitgevoerd in het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie aan de universiteit van Leipzig in Duitsland. Er deden 28 honden mee aan het experiment, 14 vrouwelijke en 14 mannelijke honden. Ze waren tenminste 1 jaar oud, maar verder varieerden de honden qua leeftijd en hondenras. De honden waren huisdieren. Hun “eigenaren” (ik houd niet van het woord “eigenaar” waar het andere dieren betreft) werden niet ingelicht over het concrete doel van de studie en waren ook niet aanwijzig tijdens het experiment.

Honden stelen vooral voer in het donker

De honden stalen het voer significant het meest in de conditie waarbij zowel het voer als de mens donker was, en het minst wanneer het voer en de mens allebei verlicht waren. Wanneer deze twee condities met elkaar werden vergeleken, bleken ze 4x vaker het voer in de donkere conditie te stelen dan in de lichte conditie. Ook keken ze naar de snelheid van de honden bij het stelen van het voer. Daaruit bleek dat de honden meer aarzelden wanneer het voer verlicht was dan wanneer het donker was. Of de mens verlicht was of niet maakte geen verschil uit voor hun snelheid. Als het voer verlicht was stalen ze het voer minder en hadden ze daar meer aarzeling bij. De honden stalen het voer gemiddeld binnen 25 seconden in de conditie waarbij zowel het voer als de mens verduisterd waren en toonden een duidelijke aarzeling in de conditie waarbij beide verlicht waren: gemiddeld 40 seconden. De interpretatie van deze resultaten is dat de honden dit doen, omdat ze er in hun hoofd rekening mee houden dat wanneer het voer verlicht is, de mens hen kan zien stelen. Het gedrag van de honden kan niet verklaard worden door een eenvoudige associatieregel als “zijn de ogen van de mens zichtbaar, dan moet ik niet stelen, want kan er straf volgen.” Want in dat geval zouden ze met name stelen wanneer de mens niet verlicht was en zouden ze dan juist minder aarzeling bij het stelen vertonen, het tegenovergestelde van de daadwerkelijke uitkomsten.

Zoals in deze studies vrijwel altijd het geval is (en in wetenschappelijk onderzoek in het algemeen), leiden de resultaten van een experiment weer tot nieuwe vragen. Zou het in deze studie namelijk niet zo kunnen zijn dat de honden dan wel niet letten op het verlicht zijn van de ogen van de mens, maar dat ze vooral voer in het donker stelen omdat ze een negatieve associatie hebben met voer wat verlicht is? Met andere woorden, is er geen eenvoudigere verklaring voor het gedrag van de honden dan dat ze een concept hebben van het visuele perspectief van de mens? Een simpelere interpretatie van het stelen in het donker zou bijvoorbeeld kunnen zijn dat de honden vanuit hun ervaringen in het verleden hebben geleerd dat licht een aversieve stimulus is en stelen in het licht zijn gaan associeren met een grotere kans op gestraft worden door de mens, en ze op die manier geleerd hebben dat stelen in het donker daarom minder kans geeft op straf?

Om deze vraag te beantwoorden zetten de onderzoekers een vervolgexperiment op. De opzet was hetzelfde als in het eerste experiment, alleen ging de onderzoeker nu na het verbieden van het eten van het voer de kamer uit, zodat de hond alleen achterbleef met het verleidelijke verboden voer. Nu waren er twee condities: het voer was verlicht of donker. Voor dit vervolgexperiment werden 12 andere honden ingezet (6 mannen en 6 vrouwen) die “naïef” waren, dat wil zeggen, honden die nog niet eerder aan deze testopzet waren blootgesteld. De resultaten van dit tweede experiment waren dat de honden zowel het verlichte als het donkere voer stalen en opaten, maar dat ze dit juist sneller deden wanneer het voer verlicht was (binnen gemiddeld 6,5 seconden als het verlicht was, tegenover gemiddeld 9,5 seconden als het voer donker was). Dit wijst erop dat de honden dus geen eenvoudige negatieve associatie hadden bij het verlichte voer, want dan zouden ze het verlichte voer juist minder en met meer aarzeling stelen. Aangezien er op deze manier kan worden uitgesloten dat het gedrag van de honden te verklaren is door een eenvoudige associatieregel bij verlicht voer, mogen we voor dit moment aannemen dat de honden in deze studie een cognitief beeld hebben van mensen als wezens die kunnen zien en dat zij een mentale link kunnen maken tussen het verlicht of verduisterd zijn van verboden voer en het visuele perspectief van de mens. Voer in het donker kan de mens niet zien, dus denkt de hond dat er minder kans op straf is van de mens als hij of zij het dan steelt. Honden blijken dus echt een idee van wat de mens kan zien of niet en passen hun eigen handelen daarop effectief aan.

Juliane Kaminski, Andrea Pitsch & Michael Tomasello. Dogs steal in the dark. Animal Cognition. Published online: 20 November 2012. DOI 10.1007/s10071-012-0579-6

Dierlijke Lezingdagen eind mei en begin juni

mei 7, 2013 door estebanrivas

Het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap organiseert eind mei en begin juni drie lezingdagen voor alle belangstellenden die hun kennis willen vergroten over de intelligentie, het bewustzijn en de emoties van dieren, en over dierethiek. In het afgelopen jaar heb ik de Dierlijke Zomerlezingen en de Dierlijke Winterlezingen georganiseerd, waarin ik deze onderwerpen ook behandelde, maar daar bleek de tijdsbeperking van 3 uur soms toch lastig. Daarom organiseer ik nu hele lezingdagen, zodat er alle tijd is voor de onderwerpen en voor vragen van en goede discussie met het publiek. De lezingdagen zullen worden gehouden in Amsterdam. We beginnen dan om elf uur ’s ochtends en gaan door tot half zes ’s middags. Zoals gebruikelijk zullen de lezingdagen worden opgeluisterd door veel beeldmateriaal en leuke, boeiende filmpjes. Na afsluiting van de dag ontvangt U een certificaat van het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap. Het programma van de lezingdagen eind mei en begin juni is als volgt.

Zaterdag 25 mei: Recent onderzoek naar de intelligentie van honden.

Hoe slim zijn honden eigenlijk?

De afgelopen 19 jaar vinden er heel veel nieuwe studies plaats naar de intelligentie of cognitie van honden. Zo zijn er inmiddels aparte instituten opgericht aan universiteiten over de hele wereld waar intelligentie-onderzoek met honden wordt gedaan: het Family Dog Project aan de Universiteit van Boedapest (Adam Miklosi), de afdeling Vergelijkende en Ontwikkelingspsychologie van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie van de Universiteit van Leipzig (Juliane Kaminski en Michael Tomasello), het Clever Dog Lab aan de Universiteit van Wenen (Ludwig Huber) en het Duke Canine Cognition Center aan de Duke University in de Verenigde Staten (Brian Hare). Tijdens deze lezingdag zal ik uitgebreid ingaan op de uitkomsten van al deze recente onderzoeken met honden. Centraal staan de thema’s sociale en fysieke intelligentie. Onderwerpen die aan bod zullen komen zijn o.a.: Begrijpen honden wat mensen zien, horen en weten? In hoeverre begrijpen honden menselijke communicatieve signalen zoals wijzen en blikrichting? Wat leren honden door sociale observatie, zijn ze in staat tot imitatie? Bestaat er bewijs voor empathie bij honden? Wat is er uit taalonderzoek met honden voortgekomen, kunnen honden menselijke woorden begrijpen? Waaruit bestaat de fysieke intelligentie van honden, wat begrijpen ze van hun fysieke omgeving? Hebben ze door dat voorwerpen blijven bestaan (object-permanentie) en hoe gedragen honden zich in spannende onderzoeken als de toverbeker? De lezingdag geeft je een goed overzicht van de huidige stand van zaken op het gebied van de wetenschappelijke kennis over de intelligentie van honden. Dat zal voor een deel ook je eigen beeld veranderen van waar honden toe in staat zijn qua intelligentie.

Zaterdag 1 juni: Bewustzijn en emoties bij dieren.

Tijdens deze lezingdag gaan we in op de vraag of andere dieren net als mensen het vermogen hebben om dingen te beleven en te ervaren, zoals pijn en plezier. Zijn dieren robotten zonder beleving of ervaren dieren sensaties en andere zaken net als wij bewust? De Franse filosoof René Descartes beweerde dat dieren geen bewustzijn konden bezitten. Ook het behaviorisme binnen de psychologie leidde ertoe dat het onderwerp bewustzijn taboe werd verklaard. Ook hedentendage zijn er nog denkers die geen bewustzijn toeschrijven aan dieren, vaak op grond van afwezigheid van ‘hogere’ cognitieve vermogens en taal. Daartegenover staan posities die de aanwezigheid van bewustzijn beargumenteren op grond van de analogieredenering en nauwkeurige studie van het zenuwstelsel en het gedrag van dieren. Zo zal ik de affectieve neurowetenschap van Jaak Panksepp behandelen, waaruit blijkt dat tenminste alle zoogdieren en ook vogels allemaal een aantal hersencentra voor dezelfde emotionele systemen delen. Daarnaast gaan we in op de concrete emoties van honden en allerlei andere dieren. Wat voor emoties kennen ze? Plezier, pijn, jaloezie, schuldgevoel, dankbaarheid? Hoe belangrijk is affectie en liefde in het leven van dieren? Welke dieren lijken te rouwen om overleden soortgenoten? Kunnen ratten, honden en apen lachen? Kunnen dieren trauma’s oplopen? En wat voor overeenkomsten bestaan er tussen mensen en andere dieren wat betreft het hebben van veranderde bewustzijnstoestanden, zoals dromen en het onder invloed zijn van psychofarmaca en drugs?

Zaterdag 8 juni: Inleiding tot de dierethiek.

Hoe kunnen we het beste met andere dieren omgaan?

Op deze lezingdag zal ik een overzicht geven van de belangrijkste stromingen op het gebied van de dierethiek. Na een korte uiteenzetting over filosofie en ethiek en een bespreking van de geschiedenis van het morele denken over dieren komen de belangrijkste hedendaagse filosofen aan bod. Peter Singer met zijn utilistische ethiek gericht op dierenbevrijding. Tom Regan die vanuit de deontologische ethiek pleit voor dierenrechten. Filosofen die de aanwezigheid van bewustzijn als voldoende voorwaarde voor morele consideratie zien, zoals Gary Francione. Filosofen die een moreel onderscheid maken tussen mensen en andere dieren op grond van het menselijk taalvermogen (Frey, Carruthers). De feministische dierethiek die met de begrippen zorg en dialoog naar dieren kijken. En tenslotte de deep ecology, waar mensen en andere dieren onderdeel zijn van de biosfeer. Vragen die hierbij behandeld zullen worden zijn o.a.: Is het hebben van zelfbewustzijn van belang voor de manier waarop een dier behandeld dient te worden? Zijn sommige dieren vervangbaar? Wanneer is er sprake van speciesisme, discriminatie op grond van soort? Wat zijn de argumenten voor gelijkheid tussen alle dieren? Hebben alle levende wezens een inherente waarde? Wat moet je doen als je in een reddingsboot zit met 3 andere mensen en 1 hond en eentje moet overboord omdat de boot dreigt te zinken? Na deze behandeling van de verschillende stromingen en standpunten op het gebied van de dierethiek volgt een praktisch gedeelte. Daarvoor zullen de deelnemers worden ingedeeld in de belangrijkste dierethische stromingen. Vervolgens gaan we een aantal ethische vraagstukken of dilemma’s behandelen, waarbij het de bedoeling is dat de deelnemers zich het denken eigen maken van de stroming waarbij ze zijn ingedeeld en leren beargumenteerd een positie te bepalen m.b.t. het ethische vraagstuk. Denk aan het problematische vraagstuk van het doen van dierproeven, maar bijvoorbeeld ook aan de recente issues rond de grazers die in de Oostvaardersplassen leven: Is het moreel gerechtvaardigd om deze dieren niet bij te voeren, maar af te schieten tijdens strenge winters?

Praktische informatie. De lezingdagen beginnen om 11.00 uur en eindigen om 17.30 uur. Ze worden gehouden bij Madame de Pompadour, Langsom 28 te Amsterdam. Deze locatie is zeer goed te bereiken met de auto (er is zelfs gratis parkeergelegenheid) en met het openbaar vervoer. Deelname aan de lezingdag kost 60 euro per persoon. Bij deze prijs is een lunch en koffie en thee in de ochtend en middag inbegrepen. De lunch is zowel vegetarisch als veganistisch. Men kan zich voor alle lezingdagen tesamen opgeven, of men kan zich voor een individuele lezingdag naar keuze aanmelden.

U kunt zich opgeven door een bericht te sturen aan estebanyes@gmail.com of door onderstaand formulier in te vullen:

← Terug

Bedankt voor je reactie. ✨

Vanaf deze herfst ligt het in de planning dat ik met mijn Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap ook meerdaagse cursussen ga organiseren. Zo zal ik dan mijn cursus over communicatie- en taalonderzoek met dieren, die ik tot nu toe aan meerdere instellingen van het Hoger Onderwijs Voor Ouderen heb gegeven, ook gaan aanbieden voor mensen van alle leeftijden, zodat ook mensen jonger dan 50 jaar deze cursus eindelijk kunnen volgen. Daarnaast ben ik bezig een cursus te maken over de intelligentie van allerlei dieren, zoals honden, apen, en vogels (waaronder de kraaiachtigen). Blijf mij volgen om op de hoogte te blijven van deze aankomende activiteiten.